Sa Katatagan; O Kumbakit Hindi Tayo Maisasalba Ng Pananalig (Ilang Paglilimi Sa Pagtatapos Ng Taon)

Ilang araw na lamang ang nalalabi, magsisimula na naman ang panibagong taon: 2021. Ngunit sa kasamaang palad, wala pa ring malinaw na sagot kung kailan matatapos ang pandemya hindi lamang sa ating bansa, kundi sa buong mundo. Hanggang ngayo’y iniraraos ko pa rin [paunti-unti] ang mga pinal na kahingian ng aking mga asignatura na umuusad naman kahit paano. Isang dahilan [bukod sa iba pang sirkumstansiya] kumbakit halos higit dalawang buwan din akong hindi nakapagsulat para sa Revolt [nauunawaan nila ang aking sitwasyon; maraming salamat]. Sa pagitan ng mga buwan na iyon ay naging abala rin ako kasama ng aking mga kaklase sa isang donation drive para makatulong sa aming kaklase na lumubog ang bahay sa Marikina gawa ng bagyong Ulysses. Matagumpay naman namin itong nairaos sa tulong ng mga kaibigan at propesor mula sa Unibersidad. 

Sa isip-isip ko, imposibleng hindi dama ng lahat ang ligalig na bumabalot sa bawat isa nitong mga nakaraang buwan o buong taon kaya. Sa totoo lang, kahit paano’y nanalig ako sa pangako ni Pangulong Duterte na sa pagdating ng Disyembre’y mag-uumpisang bumuti ang ating kalagayan laban sa pandemikong Covid-19 (Aguilar, 2020). Ngunit ngayong halos ilang tulog na lamang ay dudungaw na ang Enero, hindi ko maiwasang manlumo’t madismaya. Kasabay nito ang balitang ilan sa mga sundalo’t opisyal na pala ng pamahalaan ang napabakunahan kahit hindi pa ito opisyal na rehistrado sa Food and Drug Administration (CNN, 2020). 

Kay hirap unawain at intindihin ang mga aksyon ng pamahalaan, kung ano ba talaga ang mas matimbang pagdating sa kaligtasan ng ating mamamayan kontra sa virus na kumitil at patuloy pa ring kumikitil ng libo-libong buhay. Malinaw na hindi lamang pandemya ang ating problema, bagkus isa lamang sa iba pang mga sigalot na lumiligid sa paraan kung paano tayo kumikilos, nag-iisip at nagpaplano para malabanan ang covid-19, sang-ayon sa itinuturo sa atin ng mga nasa posisyon. Kumpirmado na rin na mayruon na ngang variant ang virus mula sa UK na mas mabilis kumalat kahit na hindi pa sigurado kung mas peligroso sa nauna (Le Page, 2020).  Tingnan na lamang ang lohika ni Francisco Duque III, na nagsabing ikokonsidera lamang ang travel ban kapag “nasa lebel na ng community transmission ang bansa,” (CNN Staff, 2020). Hindi ba’t ito rin ang dahilan kumbakit mabilis na kumalat ang virus sa ating bansa sa pagsisimula ng taon; ang kawalan natin ng kahandaan at pagiging “maagap” para maprotektahan ang ating bansa?  Hanggang ngayon ay nakaluklok pa rin siya sa puwesto sa kabila ng kontrobersiyal na pagkakasangkot niya sa labinlimang (15) bilyong pisong pondo na nanakaw mula sa PhilHealth bukod pa ang pinaniniwalaang kaniyang pananagutan kumbakit naudlot ang pagkakaruon ng Pilipinas ng bakuna mula sa Pfizer sa pinakamaagang panahon.

Mula sa mga ito’y mahihinuhang matatagalan pa bago maibalik sa “normal” ang lahat. Yun ay kung mayruon pa ba tayong “normal” na mababalikan. Dahil duda na rin akong makakabalik pa tayo sa dati kahit pagkatapos na mabakanuhan ang karamihan sa ating mamamayan. Mananatili ang mga problemang mental, pisikal, ekonomikal, pulitikal at sosyal na lalo lamang pinaigting ng Covid-19.  Lalo na’t hindi lamang pandemya ang problemang lumitaw sa atin sa taong ito. Nariyan ang mga bagyong Ulysses at Rolly, ang mga lindol, ang pagputok ng bulkang Taal sa Batangas, ang pagpapakamatay ng mga estudyante/mamamayan dahil sa problemang idinulot ng pandemya, ang karahasan ng kapulisan lalo na ang pinakahuling kaso kung saan nakitil ang buhay ng isang inosenteng ina at anak, ang kalunos-lunos na sinapit ng mga manggagawang walang permanenteng trabaho o nawalan ng trabaho at napakarami pang iba. 

Ang ikinatatakot ko lamang ay ang pagsasawalang bahala ng iba sa kasalukuyan pa ring peligro ng Covid-19. Hindi ko alam pero tila ba nakalilimutan ng mga tao [o pilit kinakalimutan?] ang sitwasyon na parang nawalan na sila ng dahilan pang matakot para sa kanilang kaligtasan. Sa lugar pa lang namin sa Tundo, makikita mo ang kumpulan ng mga tao sa lahat ng sulok ng kalsada lalo na sa mga pamilihan kagaya ng Divisorial, abala sa paghahanap ng mabibiling pamasko o regalo para sa sarili o iba kaya. Marahil ay ganuon na lamang kalakas ang kanilang pananalig sa mga pangako ng kapanatagan at kaligtasan mula sa pamahalaan, o di kaya’y isa ring epekto ng kawalang kaalaman sa totoong sitwasyon ng bansa pagkat napakalimitado pa lamang ng ating pagkakaunawa sa ating kinalalagyan. Samantalang ilan sa ating mga karatig bansa’y nag-uumpisa nang magbakuna, heto tayo’t nakikipagsapalaran na lamang sa pananalig at paniniwalang bubuti rin ang lahat kaya “bahala na” kung madapuan ng sakit o hindi. Ngunit paano kung hindi? Paano kong pagkatapos nito’y isa pang mas malalang sigalot ang maganap sa atin? Ano’ng naghihintay sa atin kung gayon sa pagtatapos/pag-uumpisa ng taon?

May isang kuwento si [Italo] Calvino tungkol sa isang propesyunal na minsang nakaramdam ng munting pananakit lamang ng katawan. Nagpakonsulta siya sa isang ospital na mayruong anim na palapag sang-ayon sa kalubhaan ng karamdaman. Nu’ng una, du’n lang siya nadestino sa unang palapag. Wala naman talaga siyang nararamdamang kahit ano (nu’ng umpisa). Pero habang tumatagal, palala nang palala ang diagnosis sa kanya ng mga duktor hanggang sa napunta siya sa pinakamataas na palapag, kung saan naruon ang mga malalalang pasyente na kagaya niya. Ang kinahinatnan, (sa pagkakatanda ko) hindi na siya nakalabas ng ospital. Nawalan na siya ng katinuan. 

Lahat ng iyon, dahil sa kanyang pagsunod/pananalig na “lamang” sa mga sinasabi ng nasa posisyon at paniniwala na “okay lang” ang lahat kahit na nu’ng una pa lamang ay litaw na litaw na ang mga pahiwatig ng kontradiksyon sa sinasabi at sa kinikilos ng mga “propesyunal” na ito. At sa palagay ko, hindi malayong mangyari sa atin iyon, kung makukuntento na lamang tayo sa sinasabing “responsableng” pagsunod at paniniwalang nasa mabuting lagay ang lahat sa panahong ito ng pandemya. 

Hindi natatapos sa pawang “pananalig” lamang ang solusyon/salbasyon. Kagaya lamang ito ng “pananalig” ni Juan na kusang mahuhulog ang bayabas sa kaniyang bunganga. Isang pananampalatayang walang maidudulot sa atin kundi pagkagapos sa imahinaryong kadena ng kawalang pakialam at kamanhiran para sa sariling preserbasyon. 

SANGGUNIAN

Aguilar, Krissy. July 31, 2020. “Duterte vows PH ‘back to normal’ by December, expects virus vaccine from China.” Online Article. https://newsinfo.inquirer.net/1314802/duterte-vows-ph-back-to-normal-by-december-expects-virus-vaccine-from-china

CNN Staff. December 28, 2020. “Army chief says troop vaccination authorized by Duterte.” Online Article. https://cnnphilippines.com/news/2020/12/28/military-covid-vaccination-duterte-authorized.html

CNN Staff. December 26, 2020. “PH won’t ban flights from countries with no community transmission of new coronavirus variant.” Online Article. https://cnnphilippines.com/news/2020/12/26/PH-not-keen-on-expanding-travel-ban–community-transmission-country-of-origin.html

Le Page, Michael. December 21, 2020. “What you need to know about the new variant of coronavirus in the UK.” Online Article. https://www.newscientist.com/article/2263077-what-you-need-to-know-about-the-new-variant-of-coronavirus-in-the-uk/.


Si Jerwin Bilale Uy ay naging fellow sa online Luntiang Palihan 2020 ng Bienvenido N. Santos Creative Writing Center sa De La Salle University. Nailathala ang kaniyang akda sa magasing Liwayway at ang ilan ay mapalad na napabilang sa mga antolohiya ng iba’t ibang lokal na publikasyon. Nakamit niya ang unang gantimpala [sa kategoryang tula] sa nakaraang Saranggola Blog Awards (2019). Kasalukuyan siyang nag-aaral ng programang AAMPF (Associate in Arts, Malikhaing Pagsulat sa Filipino) sa UP Diliman.

Titser

Bagong salta lamang kami sa Maynila nuong ipinasok ako ni Mama sa isang pampublikong paaralan malapit sa aming inuupahang bahay sa Tundo. Iyon ay ang IRES o Isabelo de los Reyes Elementary School. Wala pa kong kaalam-alam kung sino si Don Belong at kung ano’ng halaga niya sa kasaysayan ng unyon sa Pilipinas. Basta ang alam ko, nasa panibagong mundo ako. Wala na ang dagat na laging pinapasyalan sa umaga. Wala na ang hamog ng hangin tuwing hapon. At matagal pa bago ko makalaro ulit ang aking mga kababata na mahilig magpalipad ng saranggola. Ni hindi na rin ako makakarga ni Papa Rineng (aking Lolo) at makukuwentuhan ni Nanay Viole (aking Lola). Pagkat nandito na ako sa siyudad, kung saan pinili ng aking Inang magsimula ng buhay pamilya, sa poder ng kaniyang asawa (aking magiging amain). Panahon iyon ng kamusmusan. Nang kawalang kapangyarihan sa mga desisyong malaki ang gagampanan sa’king pagmamanibalang paglaon ng panahon. Panahon din kung saan wala akong kasama kundi ang hindi maipaliwanag na kalungkutan sa kabila nang kasiyahan ni Mama.

Wala na ring nagawa ang aking busangot at pag-iyak. Nuong nasa loob na kami ng de-aircon na bus. Kalong-kalong ako ni Mama. Suot-suot ang paboritong kayumangging pangginaw, nakatanaw sa transparent na bintana ng bus: nakatingin ako sa nagsasalimbayang repleksyon ng aking namumulang mukha at ang unti-unting paglayo ng paligid: mga puno, kabahayan, palayan, simbahan, maging ang anino ng kamusmusan  na naiwan sa kinalakihang bayan. Napakahaba ng biyaheng iyon. Wala akong maalala kundi ang aking pagsusuka sa unang beses na pagtuntong ko sa Maynila.

Tulad ng inaasahan, hindi naging madali para sa ‘min/sa ‘kin ang lahat. Buti na lamang, mayruon akong naging mga guro sa loob at labas ng apat na sulok ng paaralan na siyang gumabay at nag-abot ng kanilang mga kamay sa mga pagkakataong kay hirap bunuin nang mag-isa ang halimaw na kung tawagin ay buhay. Sabi ni Proust, mas mainam na guro raw ang buhay kaysa sa mga mismong guro. Pagkat di tulad ng nahuli na inihahanda tayo sa mga maaaring senaryo na ibabato sa’tin ng pag-iral, ang nauna’y ipinaparamdam mismo sa’tin ang hapdi ng kabiguan bago natin mapagtanto kung saan tayo nagkulang, kung saan tayo dapat makabawi, at kung saan tayo dapat matuto. Sumasang-ayon ako, pero hindi naman laging ganito ang kaso pagdating sa mga guro. Sigurado ako, na mayruong mga titser na umiigpaw sa depinisyong inihain ng hudyong manunulat. Sapagkat mayruong mga panahon na hindi natin kayang pagnilayan/kilalanin ang ating kahinaan kung wala ang pag-agapay ng isang guro. Narito [sa kaso ko] ang ilan sa kanila.


Si Ma’am Ondo at si Mama.

Ma’am Ondo. Grade 1. Miyembro ako ng The Crying Pupils nuong unang araw ng klase. Kabilang ako sa mga batang sumasargo ang uhog, panay ang hagulgol at ayaw pahiwalay sa magulang. Malaking salik din ang aking pamamahay kumbakit ganu’n na lang ako magtatahol. Mayruon pa akong kakanyahan nuon na laging masama ang tingin sa lahat ng tao (kaklase at guro). Pero normal na pagtingin ko lang talaga iyon. Sadyang salubong ang kilay kahit walang kaaway. Kinalaunan, napapansin, naririnig ko habang nasa flag ceremony ang pagka-ilang at usap-usapan ng ilang mga guro tungkol sa aking beautiful eyes. Pero si Ma’am Ondo, ni minsan hindi niya ako tintratong kakaiba. Hindi niya ipinaramdam na may mali sa’kin. Papatapos na ang school year nuon, ako ang lumabas na pinakamabungang mag-aaral (ibig sabihi’y top 1), iyon ang bungad sa’kin ni Ma’am. Nakangiti siya, samantalang ako’y walang ka-ekspre-ekspresyon. Nakita ko kung paanong kinumpronta ng kaniyang mga kapwa guro si Ma’am.

“Iyan ang top 1 mo?” singhal nang isang matandang guro na puting-puti ang buhok.

“Opo Ma’am,” ngumiti si Ma’am Ondo.

“Eh, ang sama-sama makatingin niyan… lagi pang nakasimangot o,” ngumuso sa akin.

“Iyon po ang lumabas [sa computation] e,” hinawakan ni Ma’am Ondo ang aking kaliwang balikat, senyales na maglakad na kami pabalik sa room.

Nu’ng partikular na umagang iyon, bago niya ako paupuin, bahagya siyang lumuhod at tumapat sa akin. Tila ba may kung anong hinahanap ang kaniyang maamong mga mata sa aking salubong na mga kilay. Pakiramdam ko’y nakikita niya maging ang aking kaloob-looban. Kinabahan tuloy ako. Pagkaraa’y nginitian niya ako, sabay kusot sa aking bumbunan. Nito ko lamang lubos na naintindihan ang senaryong iyon. Wala ni isang salitang lumabas sa kaniyang labi ngunit nagpapasalamat pa rin ako sa mga sinabi ng kaniyang ngiti nang umagang iyon.

Nu’ng araw ng rekognisyon, di pa rin ako mapangiti ni Mama. Ako lang ata ang top 1 na nakasimangot. Nang tinawag na ng principal ang pangalan ko, nakita ko si Mama, kasama si Ma’am Ondo. Parehas nilang inaabot ang magkabila kong kamay. Bahagyang sumilay ang ngiti sa aking mukha. Hindi ko rin alam. Hawak ko ang magkabilang kamay nila nuong papaakyat na kami sa stage. Ang saya-saya nilang dalawa. Bigla akong kinalabit ni Ma’am Ondo, at inabot ang isang nakabalot na regalo. Isang coloring book. Duon, tuluyan na akong ngumiti nang kuhanan kami ng retrato.

“Ngumingiti ka naman pala e,” biro ni Ma’am sa’kin. Tawanan sila ni Mama.


Ma’am Tabada. Grade 5. Hindi naman ako ganuon kagaling talaga sa Ingles. Pero ewan ko ba, nakahiligan ko ang pagbabasa ng mga istoryang nakasulat sa aming textbook. At may emosyon pa. Kaya tuwing oras ng klase namin kay Ma’am, ako lagi ang pinagbabasa niya. Tuwang-tuwa naman ako. Paiba-iba ang boses ko depende sa mga karakter. Bata, matanda, babae, palaka o bibe, gayang-gaya ko. Imbes tuloy na makinig ang mga kaklase. Natatawa sila. Minsan nangingiti rin si Ma’am. Kalagitnaan na ng school year nuon nang sabihin sa’kin ni Ma’am na gusto niya raw kaming isali sa isang patimpalak ng sabayang pagbigkas. Kami ang magrerepresenta sa Maynila laban sa iba’t ibang siyudad sa NCR. Natatandaan ko pa na ang kuwentong aming itatanghal ay ang Bru-ha-ha-ha-ha-ha… Bru-hi-hi-hi-hi-hi…  ni Ma. Corazon Remigio. Ako ang napiling maging pangunahing karakter. Nu’ng mismong araw ng contest, hinabol kami ni Ma’am habang pasakay kami sa van at inabutan niya ako ng pagkain, na marahil ay galing pa mismo sa kaniyang bulsa. Galingan ko raw at enjoyin lamang ang patimpalak. Ngiting-ngiti sa akin si Ma’am. Pero nuong nandun na kami, mukhang lalo ata akong na-pressure dahil grabe ang mga costume ng aming mga kalaban mula sa ibang siyudad. Naruong may mga gumamit talaga ng body paint, at kung anu-anong borloloy para mapatingkad ang kanilang mga hitsura sang-ayon sa gamit nilang kuwento. Samantalang kami, itim na t-shirt, puting bandana at guwantes, at maliliit na puting pintura (liquid correction ata) sa mukha lamang ang nakayanan ng budget ng aming paaralan. Nuong nasa punto na ng pag-aanunsiyo ng nanalo, nanginginig ang tuhod ko. Medyo malulungkot na rin ang mukha ng mga kasama naming magulang at guro dahil talagang dehado kami sa costume. Kahit 3rd place lang, sabi ko kay Papa Jesus. Papa Jesus pa ang tawag ko nuon kay Hesukristo. Pero akalain mong kami ang nanalo. Dikit lamang puntos sa taga-ibang paaralan na napakaganda ng costume. Habang papaakyat, sinabihan ako nang isang hurado na ang galing ko raw umarte. Pero hindi ko alam kung paano iyon tatanggapin. Iyak na pala ako nang iyak nuon. Pagkabalik namin sa eskuwela, sinalubong agad ako ni Ma’am Tabada. Nakaangat ang kaniyang kanang kamay, tipong nagpapa-apir sabay wikang:

“Sabi ko na e! kayang-kaya mo.” Inabot ko ang kaniyang kamay at ngumiti. Tuwing napanghihinaan ako ng loob sa aking sariling kakayahan, binabalikan ko ang alaalang ito.

Si Boy Simangot.

Ma’am Sunga. Nasa kolehiyo na ako nuon. Naging guro ko si Ma’am sa asignaturang lohika at humanidades. Hindi naman kami naging ganuon na magkalapit. Pero nuong mga panahong ligalig ang buhay ko sa depresyon at kawalang patutunguhan, binuksan ni Ma’am Sunga ang kaniyang pinto para sa akin. Ikalawang paglalayas ko na nuon. Halos sa unibersidad na nga ako tumira, maliban sa ilang mga kaibigan na nagpapatuloy, minsan talagang sa traysikel ako natutulog. Matigas ang dibdib ko nuon. Talagang ayokong umuwi ng bahay kahit anong pilit ng mga kaibigan na inaakala kong naiintindihan ako. Pero nung nagkausap kami ni Ma’am sa kaniyang opisina at nagtapat ako sa aking kalagayan, para kong batang inagawan ng kendi. Pananaka-nakang naluluha habang nilalahad ang trahedyang kinalalagyan ng aking kasalukuyang sitwasyon. Hindi na ako nakapag-enroll para sa semestreng iyon. Inalok ako ni Ma’am na magbantay sa kaniyang mga klase at gumawa ng ilang mga aktibidad (pagtse-tsek ng papel, pagpapa-photocopy ng mga babasahin etc.). Bilang kapalit, binibigyan niya ako ng panggastos at pagkain na siya pa mismo ang naghanda para maitawid ko ang isang araw. Naghanap pa siya ng maaaring makatulong sa akin para maipagpatuloy ko ang aking degree dahil nakapanghihinayang nga naman kung hindi ko pa matatapos lalo na kung isang taon na lang. Pero talagang mabigat ang pinagdadaanan ko nuon at mismong sarili ko’y hindi ko maingat sa kumunoy ng depresyon. Kapag ka binabalikan ko ang yugtong iyon ng aking buhay, hindi ko alam kung kakayanin kong maisalba ang sarili sakaling hindi ako inalalayan ni Ma’am Sunga. Kahanga-hangang lumagpas sa apat na sulok ng kuwarto ng paaralan ang kaniyang pagdamay sa isang tulad ko. Nangako ako kay Ma’am nuong huli naming pagkikita na pagbubutihan ko pa. Unti-unti, maglalakad akong pabalik upang yakapin/tanggapin ang aking mga kabiguan na aking naigpawan sa tulong ni Ma’am. At umaasa ako na sana, balang-araw ay makita niya ang bunga ng aking pagsisikap.

Kasama si Mama.

Sir Lobos at Sir Cubacub. Hindi ko sila naging guro. Pero aywan kumbakit kagaya ni Ma’am Sunga, hindi nila ako hinusgahan nuong panahong wala na halos nakakaintindi sa akin. Sa halip, sa kanilang paraan nang pagtulong ay ipinaramdam nila sa akin na hindi pa huli para sa akin ang lahat. Sila’y mga propesor sa asignaturang Filipino. Hindi naman ganuon kalayo sa aking kurso (Pilosopiya) nuon pero isang dahilan ng aming pagkakalapit ay ang aming parehong pagkiling sa panitikan. Madalas ay umiiskor sila sa akin ng libro, sa tuwing ako’y naglalatag sa catwalk. O di kaya nama’y nakikipaghuntahan. Naunawaan nila ako kahit na hindi ko man maipaliwanag nang buo ang aking pinagdadaanan. At hindi ko iyon kinakalimutan. Malaking bagay ang paniniwala nila sa isang hamak na kagaya ko kumbakit ako nagpapatuloy pa rin [sa kabila ng lahat] hanggang ngayon.


Sa likod ng isang matagumpay/mabuting tao ay hindi lamang isang ina, ama, kapatid o minamahal kaya. Nariyan din ang isang titser, na siyang unang naniwala bago pa natin makumbinsi ang sarili sa mga posibilidad na hindi natin matanaw ngunit sila (bagaman wala pa [talaga] ako sa puntong masasabi ko na matagumpay na ako o mabuti kaya, kahit paano’y ginagawa ko ang aking makakaya upang magpakabuti hindi lamang sa sarili kundi sa iba). Paminsan-minsan ko pa rin silang inaalala, lalo nitong mga nakaraang araw ng pandemya. At ang espasyong ito’y inilalaan ko sa paggunita [sa kanila] bago man lamang pagtaksilan ng memorya. Silang mga di-pangkaraniwang indibidwal na tiyak akong mayruon sa bawat isa [na makababasa]: mga guro na hindi tayo kailanman sinukuan, binigo.


Si Jerwin Bilale Uy ay naging fellow sa online Luntiang Palihan 2020 ng Bienvenido N. Santos Creative Writing Center sa De La Salle University. Nailathala ang kaniyang akda sa magasing Liwayway at ang ilan ay mapalad na napabilang sa mga antolohiya ng iba’t ibang lokal na publikasyon. Nakamit niya ang unang gantimpala [sa kategoryang tula] sa nakaraang Saranggola Blog Awards (2019). Kasalukuyan siyang nag-aaral ng programang AAMPF (Associate in Arts, Malikhaing Pagsulat sa Filipino) sa UP Diliman.

Talim ng Liwanag: Pagbabalik-tanaw sa Nobelang “Sa Mga Kuko Ng Liwanag” ni Edgardo Reyes

Naaalala ko ang isang pagkakataon, unang beses kong pumunta noon sa UP kasama ang mga dating kaibigan, papuntang UP Press. Dala ko ang naipong mahigit isang libong piso. Mayroon silang 50% sale at nataon pa na sa buwan ng aking kaarawan (Disyembre) kaya sabi ko’y regalo ko na lamang din sa aking sarili. Apat na libro ang na-iskor ko. Etsa-Puwera at Utos ng Hari ni Amang, Kumbaga sa Bigas ni Ka Pete Lacaba at ang Landscapes ni Clinton Palanca.

Sa Pagbabasa at Pagbili ng Suka

Pagkauwi na pagkauwi, parang musmos akong nag-ayos ng aking lalagyanan ng mga libro sa ilalim ng maliit na lamesa sa gilid ng inuupahan naming kuwarto. Di mapigilang ngumiti at amuy-amuyin ang mga pahina (isang kakanyahan na hanggang ngayon ay nasa akin pa rin) ng mga bagong aklat. “Nababaliw ka na ba?” Iyon ang di ko mawari kung seryoso o sarkastikong tanong sa akin ni Mama. Naninibago siya dahil imbes na nakatambay sa malapit na computer shop ang buto’t balat niyang panganayay naroon sa bubungan o nakaupo sa sala’t nakayuko habang hawak sa dalawang kamay ang kung anu-anong mga libro na hindi naman required basahin sa klase. Sinisinghot-singhot pa na parang rugby kada buklat ng pahina.  Noong mismong kaarawan ko na, bumili ulit [pa rin] ako ng antolohiya ng mga maikling kuwento mula sa mga manunulat na nanalo ng nobel. At nagtuloy-tuloy na. Unti-unting nadaragdagan ang mga librong aking binibili/hinihiram na nagsisiksikan sa makipot na espasyo ng aming bahay. At marahil sa puntong iyon, nagsimulang bumukas ang pinto ng mga posibilidad para sa akin na hindi ko kailanman nadama sa iba liban sa pagbabasa. Ang dati-rating pampalipas oras lamang na aktibidad ay naging parte [malaking bahagi] ng aking pag-iral, kumbakit ako nananatiling humihinga hanggang ngayon. Ika nga ni Rene Villanueva:

“Nang bumukas ang pinto, nilamon ako nito nang buong-buo. Wala akong kamalay-malay, sa simula, na nilululon na pala nito ang buong pagkatao ko, pati ang kaluluwa ko. Pero hindi ko ito pinagsisisihan. marahil, karapat-dapat sabihing ito ang bumago sa direksiyon ng buhay ko. Ito ang nagligtas sa akin, tawanan man ako ng iba at marami, sa pagiging karaniwan. Pagbabasa ang nagpatuklas sa akin na mayroon pala akong kaluluwa. Pagbabasa ang unang kumumbinsi sa akin na, sa pamamagitan ng aking isip, ay makalilipad pala ako, at makararating sa kung saan-saang lupalop.” (Villanueva, 2007)

Wala na akong maidaragdag pang mainam na paliwanag kung paano ako/tayo isinalba/isinasalba ng pagbabasa/panitikan sa mga sariling multo’t demonyo ng buhay. Kaya heto’t nais ko lamang magbahagi (bilang panimula) ng isang manunulat na may malaking parte sa aking katubusan at ng isang pagsipat sa isa niyang akda: si Edgardo M. Reyes at ang kaniyang Sa Mga Kuko ng Liwanag.  

“Pinabili lamang ako ng suka,” iyan ang isang dedikasyon ni Ka Edgar sa librong pinapirmahan ng isang [naging] propesor. Lagi’t lagi niyang sinasabi na wala sa hinagap niya noon ang larangan ng pagsusulat. Ngunit heto siya ngayon, kinikilala bilang isa sa mga haligi ng Panitikang Filipino. Lahat ika nga ay isa lamang aksidente. Maging ang ating mga landasin sa buhay ay wala sa ating mga kamay. Mas masaya ang buhay na puno ng surpresa’t kapanabikan kaysa sa isang programadong bersiyon nito, alingawngaw ng kaniyang karakter na si Ding sa isang hiwalay na nobela (Laro sa Baga). Iyon marahil ang kaniyang sagot sa pagbuno ng isang buhay, gaano man ito kaikli o kahaba. Gaano man katiyak ang hangganan ng ating mga hininga.

Buod ng Nobela

Mula probinsya’y dadalhin si Julio Maldiaga, isang maralitang mangingisda ng kanyang mga paa papuntang Maynila upang sundan ang mga yapak ng kanyang kasintahang si Ligaya Paraiso. Pagkat magmula nu’ng kunin siya ng isang nagpakilalang Misis Cruz, buhat sa pangako ng isang maalwang trabaho’y wala na silang narinig ni natanggap na liham mula sa dalaga. Na bali-balita’y mayroon nang kinakasamang asawang Intsik.

Duon ay mararanasan niya ang samu’t saring hagupit ng mga kuko ng liwanag. Ang indipirensiyang saksak at lagim ng lungsod para sa mga kagaya niyang nasa mababang uri sa lipunan na naghahangad ng pantasyang kinabukasan, sa mapanuksong pangako ng kaunlaran. Naroong makursunudahan siya’t tangayin ang lahat ng kanyang inipong pera papuntang Maynila na dapat sanang nakalaan para sa kinabukasan nila ni Ligaya. Ang panlalamang sa kanya ng isang di-umanong nagpakilalang pulis nang minsang gabihin siya sa pagmamatyag sa isang bahay sa loob ng Chinatown na kutob niyang pinaglalagakan ng minamahal. Ang di makatarungang pasahod sa kanilang mga manggagawang pawis at buhay ang puhunan para lamang maisakatuparan ang pagsasabuhay ng adobeng lupa para sa kaginhawaan ng iilang ni di man lamang nakaranas magkakalyo sa kamay.

Mga pangyayaring siyang magiging mitsa ng nuo’y bukal na loob ni Julio tungo sa isang taong bunga ng mga kontradiksyon ng kanyang kinabibilangang kapaligiran. Lalo pa itong pinatingkad sa isang prologo sa kalagitnaang tsapter ng nobela:

“Sa bawat latay, kahit aso’y nag-iiba. Sa unang hagupit, siya’y magtataka. Sa ikalawa, siya’y mag-iisip. Sa ikatlo, siya’y magtatanda. At sa ikaapat, humanda ka!” (Reyes, 1986, p. 96).

Nagawa niyang pumatay ng isang inosenteng manggagawang kagaya niya para lamang maisalba ang kalam ng sikmura. Makikilala niya si Atong, kasamang manggagawa na siyang magpaparamdam sa kanya ng malasakit at kabutihang loob dahil sino pa nga bang makauunawa sa kanya kundi ang isa ring kagaya ni Atong na isa ring biktima nang pang-aabuso ng lungsod at kawalang hustisya para sa mga karapatang marapat lamang na tamasain nila ngunit lagi’t laging pumapabor sa mga nakaririwasang iilan.

Pasalit-salit ng trabaho si Julio. Pana-panahon lang din kasi ang mga trabahong pinasok niya na kadalasa’y nakabase lamang din sa kontrata’t demand ng mga namumuhunang negosyante. Nang makuha ang huling sahod ay nagpasiya siyang balikan ang naging matalik na kaibigan na si Pol.  Estudyante ring kagaya ni Imo, kanyang kasamahan na pinagsasabay ang pagkayod at pag-aaral, tinitiis ang humapding bituka ng pamilya matustusan lang ang matrikula ngunit si Pol ay huminto dahil di gaya ni Imo’y mas iniisip nang nauna ang kanyang pamilya liban sa sarili.

Naikuwento ni Julio kay Pol si Atong nang minsang maalala niya ito upang matulungan dahil sa pagkakatanda niya’y nangangailangan din ito upang sa pasko’y mabilhan man lamang ng gamit ang kapatid na babaeng si Perla. Ngunit isang mapait na balita ang bumungad sa kanila, patay na si Atong. Umalma dahil ang dapat sanang sasahuri’y ipinambayad sa di sinasadyang nasirang gamit. Sinubukan pa niyang kausapin si Kalbo, ang kanilang amo, ngunit lalo lang nitong pinagpuyos ang damdamin niya kung kaya’t nasugod niya ito. Sa kulungan, pinagtulungan at kinuyog dahil ang balita’y may isang kapatid na sarhento si Kalbo.

Dito pa lamang mag-uumpisa ang mga sunud-sunod na biro ng tadhana kay Julio dahil masusunog ang tahanan nila Perla’t hindi nila maibibigay ang nais na tulong para sa naulilang mag-ama ni Atong. At mauunsyami ang dapat sana’y pag-uumpisa nang panliligaw ni Pol.

Mababalitaan niya kay Imo, na ibang-iba na ang postura’t pananalita, kababakasan na maginhawang pamumuhay na isa nang puta si Perla. At ang masaklap, marahil ay ginamit nito ang dalaga.

Sa puntong iyon, kung saan wala na ni katiting na pag-asa kay Julio, magkikita sila ni Ligaya. Humpak at namamaga ang mga mata, sasabihin nito sa kanya ang kababuyang ginawa sa kanya’t pagtataksil ni Misis Cruz. Na ang pangakong trabaho’y prostitusyon pala. Isasalaysay niya kung paano siya nahulog sa bitag ni Ah Tek, ang parokyano niyang Instik na nagpalaya sa kanya sa bahay putahan kapalit ng kanyang sarili, isang panibagong hawlang walang pinagkaiba sa nauna. Ora mismo’y aaayain niya si Ligayang tumakas ngunit sa umpisa’y mag-aalangan ito dahil sa kanyang anak na alam ng asawang Intsik na hindi basta-basta iiwanan ni Ligaya. Ngunit nanaig ang pagnanais ni Julio na mailigtas si Ligaya. Nangako siya ritong itatakas silang mag-ina, mag-uumpisa silang muli. Anuman ang mangyari’y maghihintay si Julio sa kanilang tagpuan. Nanghingi ng tulong si Julio kay Imo upang makasapat ang perang gagamitin nila sa pagluwas ngunit hindi ito sumipot sa kanilang napag-usapan. Implikasyon ng tunay na interes ni Imo at kanyang pagkatao. Sa halip, dumiskarte si Pol at nairaos nila ang perang kailangan ni Julio.

Ngunit walang Ligayang dumating. Hindi na inabutan ng bukangliwayway si Ligaya. Nahuli ito ni Ah Tek sa akto nang pagtakas at duo’y sinakal hanggang sa mahulog sa matarik na hagdanan ng kanilang bahay. Ang balitang ito’y unang nabasa ni Pol sa isang diyaryo kung saan sinasabing isang aksidente lamang ang lahat sa kabila ng mga marka sa leeg na nagpapahiwatig na hindi ito isang karaniwang kapabayaan.

Dito lubos na aabot sa rurok ang poot ni Julio. Pagkatapos na pagkatapos na mailibing si Ligaya’y sasadyain niya si Ah Tek, pauulanan ng mga saksak gamit ang lansetang kay tagal na niyang kinikipkip. Mapapansin ng mga tao sa labas ang nangyayaring krimen at pagtutulungan nilang bugbugin si Julio, hanggang sa malagutan ito nang hininga, gamit ang iba’t ibang mga hawak nila bilang sandata, sa kapwa nila biktima ng sistemang hindi kailanman pumanig sa mga sarili nitong nasasakupan pagdating sa usapin ng isang patas na pagtingin at karapatan. Tuluyang kakanlungin ng mga kuko ng liwanag si Julio, na mula pa lamang nang umpisa’y wala na siyang kalaban-laban.

Kritikal na Analisis

Nilikha ang nobela sa panahong (1960’s) nag-uumpisa pa lamang ang mga ilang isyung panlipunan na sa kasalukuyang panaho’y isa nang pangunahing problema ng bansa. Halimbawa’y ang prostitusyon. Na ngayo’y hindi na lamang nalilimitahan sa loob ng bansa at malayang nakapangyayari sa loob at labas ng Pilipinas partikular sa mga Pilipinong OFW na tinitiis ang lahat ng pasakit para lamang maitawid ang pamilya. Kung sa milyung ito nabuha’y si Ligaya, maaring isa rin siya sa mga inosenteng Pilipinong nabiktima ng human-trafficking sa kamay mismo ng kapwa Pilipinong kapit rin sa patalim kagaya nang nangyari sa nobela. Ito ay bunsod ng mga di patas na oportunidad para sa mga Pilipino sa usapin ng trabaho’t hindi maayos na alokasyon ng gobyerno sa pondong kinukuha sa buwis ng mamamayan upang masolusyunan ang pambansang kahirapan.

Ngunit masasabing mayroong mga ilang tinalakayna walang pinagbago’t kasalukuyan pa ring nananalasa sa ating panahon. Isa na rito ang kawalan ng hustisya para sa mga karapatan ng mga magsasaka sa kanilang lupa na sa kasaysayan, ay siyang lubos na bigo sa laban para sa kanilang mga lupang minana pa sa kanilang mga ninuno laban sa mga negosyanteng kapitalista. Tingnan ang siping ito, kung saan ipinaparating ng may-akda, sa pamamagitan ng kanyang karakter na si Atong ang mapait na reyalidad ng ating lipunan:

“Inagawan kami ng lupa. Limang ektarya’ng saka naming no’n, hindi sa yabang. Sa Quezon City. Inagaw ni Giazon, ‘yong milyonaryo. Talo kami sa usap. Tinaningan kami para umalis. Di kami umalis. Matigas si Erpat. Magkakamatayan muna, sabi n’ya. Nang susuurin na ng buldoser ang bahay namin, sugod na siya para managa. Binaril s’ya no’ng ‘sang tao ni Giazon.” (Reyes, 1986, p. 29).

Kapansin-pansin din sa akda ang pagsisiwalat ng awtor noon pa man, sa kalagayan ng Pilipinas sa mga dayuhang sumasamantala sa ating bansa. Implikasyon ng pagiging pasibo’t kawalang laban sa nakapangyayaring eksploytasyon sa sarili pa mismong bayan. Maaari nating tingnan ang kasalukuyan, kung saan litaw pa rin ang implikasyong ito. Ang malala’y mismong gobyerno nati’y hindi tumitindig para sa’ting mga karapatan, kahit na naapektuhan na ang ating mga mamamayan. (e.g., ang “insidente” nang pagbangga ng isang barko ng tsina sa mga mangingisdang Pilipino at ang patuloy na pag-angkin ng Tsina sa scarborough shoal na matagal nang napatunayang teritoryo natin sa lehitimong aspeto).

“E, yan namang batas-batas, maging ‘yang hustisya, naro’n ‘yan kung saan naro’n ang k’warta. Saka ibang mga Intsik. Sila’ng hari rito, baka di mo alam.” (Reyes, 1986, p.54).

Walang pangil ang batas ngunit sa mga dayuhan. Katotohanang matagal nang iginiit ng nobela na nakalulungkot isiping walang pinagbago, at lumala pa nga, sa kasalukuyang panahon.

Wika at Estilo

Hindi kalabisang sabihin na mayroong “kakanyahan” sa paggamit ng wika si Ka Edgar. Bunga ito ng impluwensiyang Kanluranin (partikular kay Hemingway) at ng mga naunang Pilipinong manunulat na siyang nagsilang ng kanyang sariling paraan nang pagtingin at pagpinta sa kulay ng kanyang mga istorya.

Kumakawala sa pormalidad ng lengguwahe’t hindi lamang nagsasalaysay bagkus ay ipinakikita ang pagkamalikhain sa pamamagitan ng paglalarawang mas akma para sa kanyang mga tauhan at mga sitwasyong nais niyang ipaabot, ipadama sa mambabasa. Tignan ang unang halimbawa:

“Umiinog ang dilaw na concrete mixer, wari’y globo, at sa pag-inog ay kumakarugkog-kutugkutug kutug-kutug-kutug kutugtug-tugtug.” (Reyes, 1986, p. 5-6).

Mabisang paglalarawan ng imahe dulot ng malikhaing narasyon. Sa ikalawang halimbawa’y tignan naman natin kung paano binibigyang boses ng may-akda ang kanyang tauhan at hindi pawang siya lamang ang nagsasalaysay, sa pamamagitan nang pagpapakita ng lengguwahe ng karakter at pagkawala sa pormal na lengguwahe.

“Tipirin mo’ng atik mo. Hamo ‘ko,” (Reyes, 1986, p. 36).

May mga ilan pang halimbawa nang paglalaro ng salita. Halimbawa’y ang paggamit ni Julio at ng mga “manggagawa” na karakter ng mga salitang “porbinsya” at “tarbaho” na siya mismong nagpapatingkad nang pagiging makatotohanan ng istorya.

Sa usapin naman ng estilo, isa ring kakanyahan ni Reyes ang pagkakaroon ng mga malaprosa’t malatula na prologo sa bawat tsapter ng nobela bilang gabay o bigyang kaalaman ang mga nagbabasa sa magiging tema o mood ng partikular na tsapter. Isang epektibong estilong madalas nang ginagamit ng mga kontemporaryong manunulat. Maaaring tingnan bilang halimbawa, ang nobelang Smaller and Smaller Circles ni F. H. Batacan.

Ang nobela’y walang maligayang katapusan. Maaaring may mga iilang kiliting eksena ngunit kung susumahin, trahedya ang umiikot na tema sa kabuuan ng kuwento ni Julio Maldiaga. Lalo pang nakapagpaigiting ang Ikatlong Panauhang punto de bistang ginamit ni Reyes na limitado lamang kay Julio para lubos nating maramdaman ang mga sakit at lunggati niya’t ariin din itong atin, sa kabuuan ng kanyang paglalagalag sa Maynila.

Ngunit ika nga ni Ka Edgar, “Tragedy is hope!” (Mangahas, 1986). Ang trahedya bilang isang kasangkapan sa paraan nang pagkatha ng mga kuwentong hindi lamang nang-aaliw ngunit nagmumulat sa bawat mambabasa- tungo sa mas malinaw na pagtingin at paglaya ng kamalayan sa lipunang kanyang kinabibilangan- ay lubid sa bangin ng kaignorantehan at pagsasawalang kibo habang patuloy na pinagsasamantalahan ng hayok na ideolohiyang basura pagdating sa praktikalidad.

Kultural na Implikasyon

Hindi kaaya-aya ang mga kulturang Pilipinong ipinakita sa akda. Anu’t anoman, ito’y totoo at di lamang metaporikal. Ang mentalidad nang pagiging makasarili ni Imo, ay bunga ng kanluraning ideolohiya ng tagumpay kumpara sa konsepto natin ng “pamilya” at pagbabayanihan.

Hayag na hayag ito. Ang pagiging maka-ibang bansa ng ating mga sariling mamamayan imbis na maka-Pilipino. Ang paglapastangan sa kasaysayan ng ating mga bayani’t paglimot sa mga sakripisyo’t pagbubuwis nila ng buhay para lamang sa tinatamasa nating kalayaan. Tignan ang sipi sa nobela kung saan ipinakita ito ni Reyes nang makita nila ni Pol ang ilang dalagang Pilipina kasama ng mga dayuhang Marino:

“Ang dalawa sa tatlong marino ay nagpakuha sa harap ni Rizal, yakap ang kani-kanilang mga pareha na nakayakap din sa kanila.” (Reyes, 1986, p.71).

Kabuluhan sa Kontemporaryong Panahon

Esensyal ang nobela pagkat umiigpaw ang panahon nito sa kasalukuyang milenya. Isang klasikong akdang hindi niluluma ng panahon. Lagi’t laging napapanahong basahin ang nobelang ito ni Reyes. Sa kasalukyan, kung saan tayo’y nabubuhay sa kawalang katiyakan buhat sa epidemyang Covid 19 at sa kalabuan ng plano ng ating gobyerno. Maaari nating tingnan ang buhay ng mga ordinaryong mamamayan na kagaya ni Julio, na hanggang ngayo’y nakararanas pa rin ng di patas na oportunidad at malagim na katapusan sa kamay ng isang marahas na lipunan. At paglimian [natin] kung ano ba talagang tama at hindi sa mga napapanuod natin at nababalitaan sa telebisyon/internet. Sapagkat nakakalimutan na nating maging kritikal bunga ng mga sagabal ng teknolohiya, kung saan mayroon nang nag-iisip para sa atin, dahilan kumbakit hindi na natin kayang makapagnilay nang matagal. Nakakalimutan na nating gawin ang mga bagay na dati rati’y bahagi ng ating buhay dahil sa mga madaling “paraan” upang makatipid ng oras at panahon kuno. O di kaya’y sa kagyat na pagkapit sa impormasyon/mis-impormasyong nakikita sa internet (fake news).

Sa nobela’y ipinapaalala sa’tin ang mga krisis hindi lamang ng lipunan kundi ng ating mga sarili. Isa itong paraan nang pagbalik sa ating naetsa-puwerang identidad. Bunsod ng kulturang popular. Ipinu-posisyon tayo sa lente kung paano tingnan ang pagiging Pilipino. Lalo na’t sa panahong ito ng pandemya kung saan kay hirap sagutin ng tanong na iyan. At higit, ikinikintal sa’ting mga isipan na sa kabila ng mga kariwasaang ating nararanasa’y hindi paraiso ang buhay. Mula duo’y magsisimula ang binhi nang pagkamulat sa kinalalagyan nating reyalidad.

Konklusyon

Kung gaano kahalaga ang paghahanda para sa hinaharap, ganoon rin ang paglingon sa nakaraan hindi upang balikan ito kundi upang hindi makalimot sa mga dahilan kumbakit tayo naririto. Ang pagkilala sa ating mga sugat, kahinaan. Nang sa gayo’y maunawaan natin ang identidad bilang isang Pilipino’t bilang isang bansa. Inirerekomenda kong sana’y marami pang makaabot ng mga ganitong nobela, di lamang ni Ka Edgar, bagkus ng mga manunulat na Pilipinong nagsusulat hindi lamang para sa pansariling interes.

Ang lahat ng pagwawakas ay isa ring pagsisimula. Maaaring hindi naging maganda ang katapusan para kay Julio. Ngunit hindi nangangahulugang gayundin ang sa atin. Dahil, may sumisilip ding pag-asa, kahit pa sa pinakamadilim na kuweba ng ating pag-iral. Ang buhay ni Julio’y buhay rin natin. Ang implikasyon ng nobela’y hindi lamang magbigay ng kapirasong katotohanan ng buhay bagkus dinamikong nakikipagtunggali sa mambabasa. Kung ano na’ng susunod nating gagawin pagkatapos mabasa ang nobela. Sa tingin ko’y iyon ang pinakamahalaga sa lahat. Di lamang pumukaw ng emosyon ngunit makapagpakilos ng mga namulat na tao buhat sa pagbabasa. Impluwensiya. Walang makakahigit at nanaisin pang regalo ang manunulat sa sandaling mangyari iyon.

Batis ng Sanggunian:

Mangahas, R. G. (1986). Si Edgardo Reyes at ang kanyang akda at panahon. Sa mga kuko ng liwanag (pp. xi-lvii). Manila: De La Salle University Press.

Reyes, E. M. (1986). Sa mga kuko ng liwanag. Manila: De La Salle University Press.

Reyes, E. M. (1991). Laro sa baga. Pasig, Metro Manila: Anvil Publishing.

Reyes, E. M. (2006). Sa aking panahon, 13 piling katha (at isa pa!). Quezon City: C&E Publishing, Inc.

Villanueva, R. (2007, November 7). Mapalad na Mambabasa. Personal. https://renevillanueva.blogspot.com/2007/11/mapalad-na-mambabasa.html?fbclid=IwAR3ydsm_Dvu1dDAHZ98LbXcdPaFjoUtrHhusXBIht0LVN8UA1bjM4IQs2Jw.


Si Jerwin Bilale Uy ay naging fellow sa online Luntiang Palihan 2020 ng Bienvenido N. Santos Creative Writing Center sa De La Salle University. Nailathala ang kaniyang akda sa magasing Liwayway at ang ilan ay mapalad na napabilang sa mga antolohiya ng iba’t ibang lokal na publikasyon. Nakamit niya ang unang gantimpala [sa kategoryang tula] sa nakaraang Saranggola Blog Awards (2019). Kasalukuyan siyang nag-aaral ng programang AAMPF (Associate in Arts, Malikhaing Pagsulat sa Filipino) sa UP Diliman.

Sa Depresyon, Pagpapatiwakal, at Buhangin

Pinirmahan ni Pangulong Duterte nito lamang ika-16 ng Setyembre ang Proklamasyon Bilang 1021 kung saan pinahaba (hanggang Setyempre 12, 2021) niya ang namamayahing State of Calamity sa bansa (CNN, 2020). Liban na lamang kung mayruong mga eksternal na sirkumstansiya na maaaring makapagpabilis o ikli dito (e.g., pagkakaruon ng bakuna, kongkretong solusyon, o disiplina ng mga mamamayan kaya) mukhang matatagalan pa nga bago tayo makabalik sa “normal”. Iyon ay kung “normal” pa bang matatawag ang paparating na panahon para sa atin. Maski ako’y nalalabuan sa kung ano’ng naghihintay sa dulo ng pandemyang ito. Lalo na kung halos anim na buwan na ang nakalilipas ngunit tila ba wala pa ring implikasyon ng pagbuti ang ating kalagayan. Patuloy pa rin ang pagdagdag ng mga kaso, patuloy pa rin ang bilang ng mga namamatay. Nagtala ng higit tatlong libong kaso sa bawat araw, sa loob ng halos dalawang linggo ang Department of Health (Rappler, 2020). Malapit nang pumalo sa tatlong daang libo ang kumpirmadong tinamaan ng Covid 19 at halos limang libo (4, 984) na ang nalalagas na buhay mula nuong Setyempre 20 (Rappler, 2020).

Kita rin ang kolektibong “pagkabalisa” ng mga Pilipino sa panahon ng pandemya sapagkat ayon sa datos ng NCMH, dumoble/lumobo ang bilang ng mga tawag sa kanilang tanggapan. Mula sa 400, (nuong panahon bago ang kalamidad) naging 876 ito kada buwan sa kasalukyan (Sabillo, 2020).

—Jerwin Bilale Uy

Nakapanlulumo ang kasalukuyang sitwasyon ng/sa bansa. Kay hirap asahan at kumapit sa mga pangungumbinsi na magiging mabuti rin ang mga susunod na araw sapagkat aminin man natin o hindi, nasa bingit tayong lahat ng kawalang katiyakan. Idagdag pa rito ang problema hindi lamang sa pisikal na aspekto kundi maging sa kalusugang pangkaisipan (mental health) na isa ring malaking dagok na kinakaharap ng ating mga mamamayan. Isang halimbawa ang mga pagpapatiwakal ng ilang mga estudyante bunga marahil ng mga bagabag na dulot sa kawalan ng sapat na kagamitan at pinansiyal na kakayahan sa pagbubukas ng klaseng birtuwal (online class) na itinuloy pa rin ng DepEd at CHED sa kabila ng napakaraming hinaling mula sa estudyante at kaguruan (Sibucao, 2020).

Ang kalusugang kaisipan (mental health)( ay isa na ring dagok na kinakaharap ng ating mga mamamayan. (Larawan: Claudia Wolff mula sa Unsplash)

Nito nga lamang nakaraang linggo ay ibinalita ni Mama sa akin ang pagpapatiwakal (nagbigti) ng isa naming kapitbahay sa probinsya, dahil sa kawalan ng pagkukunan ng trabaho. Kita rin ang kolektibong “pagkabalisa” ng mga Pilipino sa panahon ng pandemya sapagkat ayon sa datos ng NCMH, (National Center for Mental Health) dumoble/lumobo ang bilang ng mga tawag sa kanilang tanggapan. Mula sa 400, (nuong panahon bago ang kalamidad) naging 876 ito kada buwan sa kasalukyan (Sabillo, 2020). Ilan lamang ito sa mga pahiwatig na isa na ngang seryosong usapin ang mental health sa ating bansa lalo na ngayong pandemya. Mahirap na itong itanggi.

Pagtatapat: maging ako’y nakaranas/nakararanas din ng mga pagkabalisa’t pagkabagabag ng loob sa panahong ito sapagkat hindi na rin naman bago sa akin ang depresyon. Sa totoo lang, [pilit ko mang itanggi] marahil ito ang dahilan kumbakit hindi ko natapos ang aking kursong batsilyer (AB Philosophy) nuon. Hindi pa ganuon kauso at kahit paano’y katanggap ang kalagayang ito nang dumalaw ito’at mamalagi nang matagal na panahon sa akin (2015). Masalimuot ang mga sumunod na nangyari, para magbigay ng bahagyang pahiwatig: bukod sa di ko na natapos ang aking degree, makailang beses din akong naglayas (lima o anim) at literal na tumira sa lansangan. Marami ring naputol na ugnayan at relasyon, maging sa mga matatalik na kaibigang di mo inakala (siguro’y may ibang espasyo’t pagkakataon para ibahagi ko ang kabuuang danas na ito). Inaaako ko ang lahat ng aking mga pagkakamali’t kahinaan. At hanggang ngayon, nasa proseso pa rin ako nang pagpapatawad sa sarili, maging sa mga tao na kabilang sa yugtong iyon ng aking buhay. Buti na nga lamang, sa kalagitnaan ng mga paglalagalag na iyon ay may mga indibidwal akong nakilala, nakapalagayan ng loob, nakaintindi at nanatili. Higit sa mga kaibigang hindi ako iniwan sa kabila ng “kabaliwan”. Maraming salamat, sa pananatili. Hindi ko alam kung makakaya bang makabangon at makapag-umpisa muli sakaling hindi nagkatagpo ang ating mga landas.

Ibang klase ang depresyon, lalo na kapag ka ikaw na ang nakaranas/nakararanas. Hindi lamang simpleng metapora na pasan mo ang daigdig, sa halip, nakadagan ito sa’yong kabuuan at wala kang kalaban-laban. Wala kang kontrol sa iyong sarili sa sandaling ma-trigger ka. Naalala ko ang kakatwang tinuran ng isang kakilala, nuong binalak kong dumalo sa isang seminar at nagkita kami. Tandang-tandang ko pa ang eksaktong sinabi niya:

Huwag ka nang mag-e-episode ulit, ha?” sabay ngisi sa ‘kin. Nginitan ko na lamang din siya.

Kaswal na kaswal. Walang pagsasaalang-alang ng respeto’t malalim na pang-unawa sa kalagayan ng taong pinagsasabihan niya. Umaasa na lamang ako na sana, ngayong panahon ng kawalang katiyakan, kahit paano’y nakapaglilimi siya sa kaniyang mga paniniwala at sana, balang araw ay mapalalim niya pa ang kaniyang pananaw.

Kabubukas lamang sa publiko nitong nakaraang araw ang ika nga’y “white sand” beach sa Manila Bay. (Larawan: Rappler)

Samantala, kabubukas lamang sa publiko nitong nakaraang araw (Setyempre 19) ang ika nga’y “white sand” beach sa Manila Bay. Isang proyektong pinangunahan ng DENR sa pakikipagtulungan sa pamahalaang lungsod ng Maynila na naglalayong makapagbigay ng “estetikang” danas sa mga mahihirap na taga lungsod na walang kakayahang makapunta sa mga mamahaling resort sa bansa (Gotinga, 2020). Sinabi ni Harry Roque, tagapagsalita ng pangulo na isa raw ito sa paraan ng gobyerno upang makatulong sa mental health ng mga Pilipino at pinabulaanan niya ang sinasabi ng iba’t ibang grupo kaugnay sa peligrong maidudulot ng artipisyal na buhanging ito sa kalikasan (Geducos, 2020).

Maganda ang layon, ngunit kung pagninilayan nating mabuti ang mga (mas angkop na) posibilidad, (e.g., paglalagay ng mga bakawan sa halip artipisyal na buhangin, responsableng alokasyon ng gastos sa angkop na mga pangangailangan atbp.) malinaw na isa itong kabiguan sa parte ng gobyerno. Sapagkat kung talagang pagtulong sa mga may mental na kapansanan ang usapan, lubos na kailangan ng National Center for Mental Health ng donasyon para sa mga mas epektibong pasilidad at pang araw-araw na pangangailangan ng ating mga kababayan na nasa kanilang institusyon. (Maaring hanapin mula sa internet ang mga kasalukuyang larawang nagpapakita ng kalunos-lunos na kondisyon ng mga pasyente sa nasabing Ospital).

Kitang-kita naman kung gaano karaming mga tao ang lumabag sa social distancing nuong buksan sa publiko ang nasabing atraksiyon. Sa panahong kailangang-kailangang ang responsableng pagbuo ng pisikal na agwat sa isa’t isa, bakit mismong ang pamahalaan pa ang nanghihikayat sa mga taong magkumpulan at magsisikan para lamang sa pagkakataon na makapag-selfie at magkaruon ng estetikang danas sa kabila ng peligro sa pandemya’t maging sa mismong buhangin (dolomite) na napatunayang may panganib ding hatid sa ating kalusugan? At bakit tila ba wala nang takot ang mga tao sa grabidad at maaaring kahinatnan ng kanilang mga padalos-dalos na aksiyon?

Sa panahong kailangang-kailangang ang responsableng pagbuo ng pisikal na agwat sa isa’t isa, bakit mismong ang pamahalaan pa ang nanghihikayat sa mga taong magkumpulan at magsisikan para lamang sa pagkakataon na makapag-selfie at magkaruon ng estetikang danas sa kabila ng peligro sa pandemya’t maging sa mismong buhangin (dolomite) na napatunayang may panganib ding hatid sa ating kalusugan?

—Jerwin Bilale Uy

Sapagkat una, nakikita nila ang gawing ito sa mismong pangulo ng bansa. Kung paanong hindi niya iniisip ang mga pangmatagalang problema na maidudulot ng kaniyang mga desisyon sa ating bayan, gayundin ang lohika nang pag-iisip ng mga nasabing tagahangang nagsiksikan/nagkumpulan/nag-away pa nga para lamang tanawin ang buhangin na tila ba isang milagrosong lugar na nakapagpapagaling ng sakit. Ikalawa, wala na rin atang iba pang makapitan ang tao kundi ang manalig sa inalalakong himala ng mga puting buhangin ng Manila Bay. Isang pananampalataya na lumalagpas sa rason at pangangatuwirang hindi pa tapos ang unos. Ngunit ang masama, sa halip na makabuti’y lalo lamang nitong pinapabagal ang proseso ng ating pag-ahon. Hindi dapat minamadali ang paghilom ng isang sugat sa pamamagitan lamang ng pawang pagtapal dito ng benda. Wala pang puwang maski ang mga maliliit na pagbubunyi dahil walang patutunguhan ang mga selebrasyon sa harapan ng umiigting na kalamidad.

Lagi’t laging alalahanin: ang lumakad nang matulin, kung matinik ay malalim.

Sanggunian:

CNN Staff. September 18, 2020. “Duterte extends national state of calamity until Sept. 2021.” Online Article. https://www.cnnphilippines.com/news/2020/9/18/Duterte-extends-national-state-of-calamity-2021-.html.

Geducos, Argyll. September 5, 2020. “White-sand Manila Bay to help improve Pinoys’ mental health amid pandemic — Roque.” https://mb.com.ph/2020/09/05/white-sand-manila-bay-to-help-improve-pinoys-mental-health-amid-pandemic-roque/#:~:text=According%20to%20Roque%2C%20the%20white,from%20the%20global%20health%20crisis.

Gotinga, JC. September 19, 2020. “IN PHOTOS: Artificial white sand beach on Manila Bay opens.” https://rappler.com/nation/look-artificial-white-sand-beach-manila-bay-opens.

Rappler Staff. September 20, 2020. “Over 3,000 new coronavirus cases in PH for 13th straight day.” https://rappler.com/nation/coronavirus-cases-philippines-september-20-2020.

Sabillo, Kristine. August 26, 2020. “Growing anxiety: Calls to National Center for Mental Health double since start of pandemic.” Online Article. https://news.abs-cbn.com/news/08/26/20/growing-anxiety-calls-to-national-center-for-mental-health-double-since-start-of-pandemic.

Sibucao, Claire. September 19, 2020. “Three students commit suicide, three months into online learning.” Online Article. https://uplbperspective.org/2020/09/19/three-students-commit-suicide-three-months-into-online-learning/?fbclid=IwAR2-PHmCEWH37XxEPGcz1BVv84VLb8af8p0ZHZyY_KjZvmBZQ8r6tVizzZg.

Subingsubing, Krixia. September 8, 2020. “Full disclosure sought on Manila Bay white sand project.” https://newsinfo.inquirer.net/1332547/full-disclosure-sought-on-manila-bay-project.


Si Jerwin Bilale Uy ay naging fellow sa online Luntiang Palihan 2020 ng Bienvenido N. Santos Creative Writing Center sa De La Salle University. Nailathala ang kaniyang akda sa magasing Liwayway at ang ilan ay mapalad na napabilang sa mga antolohiya ng iba’t ibang lokal na publikasyon. Nakamit niya ang unang gantimpala [sa kategoryang tula] sa nakaraang Saranggola Blog Awards (2019). Kasalukuyan siyang nag-aaral ng programang AAMPF (Associate in Arts, Malikhaing Pagsulat sa Filipino) sa UP Diliman.

Kontra Amnesiya: Ilang Pagninilay sa Pabrikasyon ng Kasaysayan O Kung Paano Nagiging Santo ang Isang Halimaw

“Wala akong nakikitang masamâ sa pagsusuri sa ating lumipas upang lagumin ang ating mga kabiguan, pagkakamali, at kahinaan; ang pagkukusang umamin ng mga pagkakamali ay pagpapakita kahit papaano ng kapuri-puri at marangal na hangáring magpakabuti at magwasto.”

—Apolinario Mabini, Ang Rebolusyong Filipino (salin ni M. Coroza)

Kamaikailan ay trending sa socmed ang isang tweet mula sa isang pari na tila ba nag-iimplikang isa lamang “construct” o iyong ideya na binuo lamang batay sa mga subhektibo’t walang batayang pananaw ang imahe ng nasirang diktador na si Ferdinand Marcos sapagkat ayon na rin sa kaniya, hindi naman daw nabuhay/naranasan ng mga kabataan ng kasalukyang henerasyon ang pamamalakad ni Makoy. Sa huli’y mayruon pang pahamig na dapat daw kasi ay nagba[ba]sa tayo ng Derrida at Lyotard para ika nga’y maliwanagan. Kung titingnan natin ang kahulugan ng salitang construct (ayon sa Oxford Dictionary): “an idea or theory containing various conceptual elements, typically one considered to be subjective and not based on empirical evidence.”

Dito pa lamang ay litaw na ang kontradiksyon sa pahayag ng nasabing pari. Sapagkat hindi nagsisinungaling ang mga estatistiko nuong panahon ni Marcos. Higit sa tatlong libong buhay (3,257) ang pinaniniwalaang kinitil ng militar bukod pa ang mga hindi na kailanman nakita o tinortyur (Reyes, 2016). Hindi lamang ito simpleng pabrikasyon ng imahe bagkus isang katotohanan na napatunayan sa kasaysayan. Nariyan pa ngang hirangin ng Guinness World Records si Marcos sa natatanging kakayahan niya sa pagnanakaw ng kaban ng bayan at bigyan ng rekognisyon sa titulong Greatest Robbery of a Government (De la Cruz, 2020). Ilan lamang ito sa mga patunay kung gaano kasalimuot ang buhay nuon sa ilalim ng kaniyang pamahalaan na makasasapat na upang maikintal at maintindihan ng mga kasalukuyang kabataan ang katotohanan na pilit pa ring itinatanggi’t [ang malala] ipinapalimot sa atin ng mga pahayag na tila ba nais pagtakpan ang isang malagim na pagkakasala.

Mukhang hindi lang ata kabataan ang kailangang maglimi, magbasa at higit, matuto sa ating nakaraan. Kritikal at malaki ang magiging epekto nito sa ating pambansang kamalayan ng sariling kasaysayan. Ang pinakamalala: pagkaulit ng mga sigalot na ito bunga ng amnesiya mula sa ating nakalipas. Ang baluktot na tadyang ng puno, idarang mo man sa apoy ay di na kailanman maitutuwid (di ako tiyak kung mula ito kay Baltazar o sa ibang naunang makatang Pilipino) ngunit lagi’t laging may puwang para sa pagkatuto mula sa ating mga kabiguan/kahinaan. Umuusad ang panahon, may mga pagkakataon at posibilidad na nagbubukas para makagawa nang paraan upang hindi na maulit pa ang mga pagkakamali sa isang buhay; pagwawasto.

Malaki ang ginagampanang bahagi ng historisisasyon kung paano natin tinitingnan ang isang pangyayari o yugto sa nakalipas. Sabi nga ng isang dalubguro, ito ang pinakakritikal na parte sa pagbibigay ng “saysay” at kahulugan sa ating kasaysayan sapagkat dito maaaring masira o di kaya’y lalong mapaganda ang imahe ng isang tao, pangyayari o bagay sang-ayon sa paraan kung paano ito inilatag sa madla. Kung sisipatin natin ang argumento ng nag-viral na tweet, maaaring sabihin na hindi ito makatuwiran. Una, dahil sa mga litaw na kontradiksyon na ipinapakita ng estatisko sa panahong iyon.

Sinasabi niya na ito’y “construct” lamang ni Marcos at hindi nang mismong “Marcos” na kaniyang nasaksihan/naranasan. Binanggit niya rin na “dapat” kasi ay nagbabasa ng Derrida at Lyotard para mas “maintindihan” pa ang kaniyang argumento. Hindi ako ganuon kagamay kay Derrida o Lyotard. Ni hindi nga ako nakatapos ng akda ni Derrida ni nakapagbasa pa ng kahit anong Lyotard. Pero susubukan kong tugunan ang argumento ni Father batay sa aking (limitadong) pagkaunawa kay Derrida [lamang]. Narito ang ikalawang dahilan:

Madalas ay binabanggit ni Derrida sa kaniyang mga lektura o aklat ang problema sa pinatutungkulan ng pag-ibig o pagpapatawad. Halimbawa: sa pag-ibig, inilatag niya ito sa pamamagitan nang pagtatanong na kapag ka nagmamahal ka ba, ang minamahal mo ay iyong mismong tao o iyong mga bagay o katangian niya na pasok sa iyong pamantayan ng pag-ibig? Kumplikado ito sapagkat paano natin haharapin ang mga pagkakataon na maging tayo’y nalilito sa ugat o pinanggagalingan ng ating pagkahumaling sa isang tao na ang nagustuhan lang pala talaga natin ay hindi “sila” bagkus ang ating [sariling] “ideya/fantasya” nila?

Ayon muli kay Derrida, sa pagpapatawad, ganyan din ang problema. Pinapatawad mo ba iyong mismong tao na nakagawa sa’yo ng pagkakamali o iyong bagay na ginawa niya? Magkaibang bagay din daw iyon. Sa kaso ni Marcos, maaari nating itanong kung sino at anong “Marcos” ba ang tinutukoy ng pari. Si Marcos bilang kaibigan? bilang asawa ni Imelda? bilang henyong abogado? bilang mahusay na sundalo o bilang “pinakamagaling” na pangulo/diktador ng Pilipinas?

Mula rito’y maaaring magkaruon tayo ng iba’t ibang imahe ni Marcos. Ngunit bakit kay hirap patawarin o di kaya’y karamihan sa mga kabataan ngayon ay itinatat’wa at kinamumuhian ang dating pangulo, sa kabila ng mga istorya’t anekdota ng kaniyang “makulay” na buhay? Dahil hindi naman ito talaga tungkol kay Marcos. Isang malaking kamalian na isentro sa “kaniya” ang grabidad ng naratibo sa pagbalik sa kasaysayan pagkat pagsasamantalahan lamang ito ng mga taong may pinangangalagaang interes: pagkukubli ng katotohanan. Hindi ito tungkol sa “construct” kay Marcos ng mga kabataan taliwas sa sinasabi ng pari bagkus sa mas malalim pang dahilan. Tungkol ito sa pagdurusa’t paghihirap na naranasan ng sambayanan sa ligalig na panahon na nanungkulan ang nasabing diktador. Si Marcos ang bumuo ng kaniyang sariling imahe at hindi ang kasalukuyang panahon. Siya ang naghukay ng kaniyang sariling libingan. Mismong kasaysayan ang humusga sa kaniyang mga pagkakasala. At ginagawa lamang ng mga mulat na kabataan ng kasalukuyang henerasyon ang kanilang tungkulin. Ang hindi makalimot. Ang patuloy na pag-alala sa mga madidilim na yugto ng ating nakaraan upang magsilbing giya sa pag-usad at pagkilos tungo sa transpormasyong panlipunan para sa kagalingan ng lahat. Iyon ang isa sa tunay na esensiya ng pakikibaka’t pagmamahal para sa bayan; ang pag-alala sa aral ng nakaraan.  At hindi na [namin] kailangang mabuhay pa sa panahong iyon para lamang magagap ang aral na ito. Ika nga ni Milan Kundera, “The struggle of man against power is the struggle of memory against forgetting,” (Kundera, 1982).

Sanggunian:

De la Cruz, Christa. Septemper 4, 2020. “ICYDK: Ferdinand Marcos Has a Guinness World Record: But should it be something to be proud of?” Online Article. https://www.spot.ph/newsfeatures/the-latest-news-features/83485/marcos-holds-guinness-world-record-title-for-greatest-robbery-a833-20200904.

Gurbanov, Ümid. “Derrida (2002) Türkçe Altyazılı.” YouTube video, 1:26:09. July 10, 2017. https://youtu.be/J5HOJISEXvA .

Kundera, Milan. 1982. The book of laughter and forgetting. London: Faber and Faber.

Mabini, Apolinario. Ang Rebolusyong Filipino. Salin ni Michael Coroza. Metro Manila: Komisyon sa Wikang Filipino, 2015.

Oxford Dictionary, s.v. “construct,” accessed September 16, 2020, https://www.lexico.com/definition/construct.

Reyes, Rachel. April 12, 2016. “3,257: Fact checking the Marcos killings, 1975-1985.” Online Article. https://www.manilatimes.net/2016/04/12/opinion/columnists/3257-fact-checking-the-marcos-killings-1975-1985/255735/.


Si Jerwin Bilale Uy ay naging fellow sa online Luntiang Palihan 2020 ng Bienvenido N. Santos Creative Writing Center sa De La Salle University. Nailathala ang kaniyang akda sa magasing Liwayway at ang ilan ay mapalad na napabilang sa mga antolohiya ng iba’t ibang lokal na publikasyon. Nakamit niya ang unang gantimpala [sa kategoryang tula] sa nakaraang Saranggola Blog Awards (2019). Kasalukuyan siyang nag-aaral ng programang AAMPF (Associate in Arts, Malikhaing Pagsulat sa Filipino) sa UP Diliman.

Silong

“If God does not exist, that means heaven does not exist either. And that means that the world’s poor, those millions who live in poverty and oppression, will never go to heaven. And if so, then how do you explain all the suffering of the poor? What are we here for, and why do we have to endure so much suffering, if it’s all in vain?”

—Orhan Pamuk, Snow

“Bente na lang,” sambit ng aleng payukong nakatingin sa kanya sa tonong alanganing nagtatanong.Malumanay ang tinig na iyon kung tutuusin. Isang paslit na nagmamakaawang maibili ng lobo sa magulang; naglalambing, nakikiusap. Ngunit naglaho ang lahat nang tingalain na ni Dante ang mukhang nakayuko sa kanya. Kunot ang noo’t may halong pang-uuyam ang lukot na mukha. Nakapamewang ang kaliwang kamay habang nakadukot naman sa bulsa ng suot na pulang daster ang kabila. Kung anong lumanay ng tinig, siyang tigas ng ekspresyon na waring naghahamon ng pakikipagtunggali.

Matagal na siya sa ganitong kalakaran. Simula pa nu’ng matanggal siya sa pinagtrabahuhang pagawaan ng payong (sila’y pinal’tan ng mga makinang de-kuryente’t de-langis, na inangkat pa sa ibang bansa ng banyagang among wala ni isang simpatya sa kung ano’ng mangyayari sa kanyang mga tinanggal na manggagawa) magpipitong taon na ang nakararaan. Kaya di na bago ang mga ganitong pahiwatig. Gamay na gamay na niya ang ibig sabihin nuon. Hindi makabubuti ang pag-angal, ang pangangatwiran na hindi na dapat bumaba du’n ang presyo ng kanyang serbisyo. Huwag na huwag magkakamaling atungalan ang kanilang mga irap, busangot at pang-mamaliit. Kung gusto niyang hindi mapurnada, kung gusto niya pang mairaos ang isa na namang yugto ng pakikipagsapalaran. Dapat sumunod, dapat lamang na sila ang magtakda ng presyong paghihirapan niya kung ayaw niyang walang maiuwing delihensya na pagsasaluhan nila ng alagang si Doro, na malamang sa malamang, ay naalimpungatan na sa mga oras na ito- kung ayaw niyang kaning sinabawan ng asin na naman ang kanilang i-altanghap (almusal, tanghalian, hapunan). Kung ayaw niyang muling ihain na naman kay Doro, gamit ang naglalaway niyang imahinasyon, ang nag-uumapaw na mga pagkaing sa salamin lamang ng mga restawran niya nakikita.

Nagmamantikang mga putaheng nilulunok nila sa hangin gamit ang mga kubyertos ng kanyang guni-guni. Pagkatapos ay dighay na walang tunog. Hahaplusin niyang tiyan ng alaga, aaluhin ang impit nitong pagkahol, habang sila’y nakahiga sa magabok na papag ng lansangang kinakanlong sila, sa tuwing sasapit ang dilim sa siyudad matagal nang pinanawan ng kislap ng mga bituin.  

Tumugon siya nang nakangiti. Bahagyang nabanat ang kanyang nangungulubot na mukhang lagi’t laging mababakasan ng pagkapagal; sa dami ng pakurba’t sala-salabat na guhit, ay di na napansin ang biloy na lumitaw sa kanang bahagi ng humpak na pisngi. Iyon ang makabubuti. Kailangang ipakitang masaya siya sa naganap na baratan. Ikubli ang pagkadismaya sa kuripot na kustomer. Napalitan ng abot-tengang ngisi ang kaninang mala-anghel na anyo ng ale. Ang lahat ay idinaan na lamang niya sa ngiti. Kinuha niyang lamukos na kahel na papel mula sa kanang kamay ng ale, na litaw pa rin sa mukha ang ang pagkatuwa. Isa na namang araw ang nairaos ni Dante sa Maynila, siyudad ng pag-asa’t ginhawa.

Paroo’t parito sa kanyang harapan ang bulto ng mga aninong dumaraan sa tulay; pababa’t pataas tungo sa magkabilang bahagi ng kalsada. Mga estrangherong nag-uunahan, na para bang isang malaking karerahan ang siyudad. Mahapdi sa balat ang sikat ng araw, tinutusta ang lahat ng mga walang pananggalang: ang kabuuan ng kalsada, ang kawan ng mga taong nanlilimahid sa pawis, mga butas at siwang sa mga yero’t bintana ng mga kabit-kabit na tahanang yari sa pinagdikit-dikit na plastik, karton, goma, kahoy o tabla na itinayo sa mga gilid ng kalsada, maski ang mga basurang tinatangay ng hangin patungo sa maburak na kanal.

Bawat kanto, eskinita o gilid na libutin ng tanaw, meron at merong gusaling lilitaw, huhugis at magkakaanyo; nagkakait ng espasyo ang lahat. Nagsasalimbayan ang walang melodiyang tunog, pito ng mga pulis trapiko, nakakairitang busina ng mga humahagibis na sasakyan sa lansangan, nakakabinging bulyawan ng mga taong nagkakabanggaan, paulit-ulit na pag-aalok ng mga tinderang nang-gigitata ang lagkit sa katawan, naglalako ng mga damit, tumpukang mga prutas, murang selpon at tsinelas na gomang gumuguhit sa ilong ang amoy sa tapat ang maputik na eskinitang iyon sa ilalim ng tulay kung saan nakaluhod ang kaliwang tuhod ni Dante. Nakadantay sa kanan ang mga ginamit niya sa pagkukumpuni ng payong kani-kanina lang. Bakat sa gula-gulanit, libagin niyang pulang t-shirt ang butuhan niyang katawan. Isang kupas na maong ang suot niyang pang-ibaba, halos di na maaninag ang orihinal nitong bughaw na kulay. Ibinalik niya sa sisidlan ang mga gamit sa pagkukumpuni. Lahat ay mga pawang parte’t kagamitan lamang para sa paggawa ng payong liban sa isang malibag na tuwalya’t botelyang plastik na pinaglalagyan niya ng inumin na nakasilid sa itim na lalagyang bakbak na’ng balat. Nilukob nang kalawang ang halos lahat ng mga ito. Mula sa mga alambre, plais, philips screw, turnilyo, hanggang sa maliit na kutsilyong namumungaw sa hasaan. May mangilan-ngilan pa namang kakikitaan pa ng bakas ng kulay, kagaya ng mga hawakan ng mga iba’t-ibang hugis ng payong- kupas na berde, asul, dilaw, at ang natira’y pawang itim- nakasulakbit sa kanyang kaliwang brasong maugat na tila iigkas anumang oras.


Tumayo siya sa pagkakaluhod. Hinigpitan ang nangingitim na sumbrerong pinamahayan na ng alikabok. Pinaling pakaliwa’t pakanan ang leeg. Humikab. Pahapyaw na inunat ang patpating mga balikat. Hinawi ang malatansong buhok. Dinukot ang relong mumurahin na walang hawakan mula sa kanyang bulsa at inilagay patalikod sa magaspang niyang kamay.

“Mag-alas tres na pala ay…” alanganing tanong at pagkabigla sa sarili. Lagi niyang pinagtatakahan na may mga pagkakataon pa rin pa lang kagaya nito. Ang pagpatda ng oras at pagtanto kung gaano na sinubok o minanhid kaya ng panahon ang kanyang kalamnang singaw ng bituka ang palagiang laman. Siyang naghahatid ng kakatwang pagmamalaki sa sarili. At saka lamang papasok ang reyalidad na may naghihintay sa kanyang pag-uwi. Si Doro, -na malamang sa malamang ay kanina pa siya hinahanap- ang kaisa-isa niyang kasama sa buhay simula nang lisanin siya ng kanyang kinakasama.

Si Aida. Ang kaisa-isang babaeng minahal niya. Ang inakala niyang makapagbibigay sa kanya ng inaasam-asam niyang anak, ng isang payak na pamilya. Minsan silang nanirahan duon sa kabit-kabit na tahanang walang bubong, sa gilid ng simbahan sa Tundo. Isang bukas na espasyong yari sa maninipis at pinagdikit-dikit na tabla’t karton na kung tag-ulan ay bumabaha’t nagpuputik, kung saan sinisipsip ng lupang kanilang kinatatayuan ang tubig ulan. Idagdag pa’ng nakasusulasok na amoy bunga ng mga basura’t duming nagkalat sa paligid na pinamamayahan ng mga daga, ipis at lamok. Pinagtiisan niyang lahat para sa kanya. Lagi’t lagi niya itong nilalambing na bigyan na siya ng anak, ngunit ang laging sagot sa kanya’y magsumikap muna bago sila bumuo ng isang pamilya. Pagsisikap na nuon pa lamang ay matagal na niyang isinasabuhay magmula nu’ng siya’y magbakasakali dito sa siyudad. Bukod sa pagpasok ng pagawaan ng payong sa hapon, nagkakargador siya sa palengke sa madaling araw, at tumatawag ng pasahero para sa mga dyip na nakapila sa divisoria kinagabihan. Idlip lamang ang kanyang pahinga. Ngunit anumang gawin niyang pagsusumikap, hindi pa rin ito nakasapat para makumbinsi si Aida na manatili at kalimutan ang ambisyon ng isang mariwasang buhay.

Alaala na lamang ang lahat: anak, ligaya, payak na pamilya. Iniwan siya ni Aida, kasama ang lalaking nakilala sa isang bahay-putahan. Nalaman na lamang niya ang lahat nang paalis na ito sa tahanan nila, habang siya’y papauwi mula sa magdamagang pagbubuhat. Hawak-kamay sila ng kalaguyo, papasakay sa isang sasakyang pagkaputi-puti na malao’y umandar papalayo, malayung-malayo sa kanya. Ni hindi siya nakakibo. Sa halip, pinanood lamang niyang mawala ang lahat dahil napagtanto niya sa kanyang sarili ang kawalang kapangyarihan para pumabor sa kanya ang sitwasyon. Tahimik niyang hinarap ang pamamaalam.

Malalaki ang hakbang ng kanyang mga hubad na paa papanhik sa sementong hagdanan ng tulay na kinupasan na ng dilaw na pinta. Nag-aalala siya kay Doro. Hinalikan niya’t tinapik sa noo ang mahimbing na natutulog na alaga kaninang umaga at nangakong babalik sa oras ng tanghalian bago niya ito iwan duon sa kahabaan ng mga bahay (halos walang pinagkaiba sa nauna niyang tinirahan sa Tundo) na tagpi-tagping nakalatag sa magkabilang gilid ng riles ng tren sa Sta. Mesa.

Gumuhit sa kanyang gunita nu’ng una niya itong makita sa isang istante ng basurahan, kinakain ang lahat ng mangangata ng ngipin. Buto’t balat, tadtad ito ng itim na batik sa katawan, at tapyas ang kanang bahagi ng tainga. Hinaplos niya ito sa likod, dahan-dahan. Nabigla ang aso. Nagkakahol. Garalgal na kahol. Kita sa mga mamuta-mutang mata nito ang kainosentehan, ang pagkatakot.

“H’wag kang matakot ay,” Inilabas niya sa kanyang bag ang isang supot ng pagkaing dapat sana’y pananghalian niya. Mabilis na nagpunta sa kanyang harapan ang aso. Sa una’y dinilaan muna nito ang pagkain, nangangamba. Ngunit kalaunay sunud-sunod, walang humpay itong nginasab. Habang kumakain ang aso’y nangingiti siya, sinisibulan siya ng kakaibang ligaya. Hindi lamang dahil sa nakikiliti siya nito habang kumakain sa kanyang kamay. Hinaplos-haplos niya ang ulo nito. “Doro ay,” bulong niya sa sarili. Imbis na muling umatras at kumahol, bahagyang tumingala ang aso’t dinilaan ang kanyang mga daliri.


Tumungo siya sa karinderya ni Aling Bineng upang bumili ng makakain. Ito’y isang munting lumang bahay- na nakatirik sa pusod ng samo’t saring gusaling ginawang tindahan ng kung anu-anong kagamitan-nilagyan ng partisyon sa ibaba upang gawing kainan na matatagpuan sa kabilang kalsada, pagbaba ng tulay katapat ng isang sanglaan na may katabing kompyuterang hulugan: pisonet. Malugod ang pagtanggap ng matanda, sa kaniya. Palaisipan pa rin sa kanya kung bakit ganoon na lamang ito kabait. Kalimitang mga ordinaryong manggagawa ang pinagsisilbihan nito. Mula sa mga kargador, manggagawang konstruksiyon, sidecar boy, sidewalk vendor– bukod pa’ng mga pulubing pinakakain nito nang libre at namimihasa-sa presyong balik lamang ang puhunan at maaring lugi pa nga.

Napadpad sila dito ni Doro nuong minsang pagkalakas-lakas ng ulan. Mabilis na rumagasa ang tubig sa kalsada. Naglalawang putik ang bawat kalye’t nagsi-apaw ang mga kanal. Kapwa nangangatal sila ni Doro at wala siyang magawa kundi yakapin lamang ito, takluban ng kanyang manipis na bisig na nangiginig habang yakap-yakap ang alaga, sinisiguradong ligtas ito, sa kabila ng umaalimpuyong bugso ng hanging may kasamang malalaking tipak ng tubig na tumatagos sa butas-butas na lonang kanyang itinayo, upang magsilbing pansamantalang kanlungan duon sa gilid ng sanglaan. Karaniwan na nila itong gawin. Mula nang lisanin niya ang entresuwelo’t magpasyang maglagalag. Kung saan sila abutan ng takipsilim, duon sila nagpapalipas nang magdamag. Lansangan ang bahay nila nuon pa man.  Nagitla siya nang marinig ang pagtawag ng matanda mula sa bintana ng bahay sa ikalawang palapag,

“Manong! parine kayo, dumito muna kayo niyang alaga mo’t ke sama-sama ga ng panahon,”

Nagdala ng payong ang matanda. Inakay sila nito papasok sa lumang bahay.

Nakatagpo sila ng masisilungan pansamantala. Silungang hindi yari sa pinagtagpi-tagping kahoy, o sa butas-butas na lona.

“Baka trangkasuhin pa kayo’t konsensya ko pa,” pag-aalala nito.

Kitang-kita ang nagpipilak nitong buhok sa tama ng bombilyang aandap-andap, habang tahimik niyang kinakain ang inihaing lugaw ng matanda. Nakasubsob sa mangkok ang mukha ni Doro, abala sa pagkain ng kaning lamig na hinaluan ng sabaw ng tinola, mula sa putaheng inilalako ng matanda. Pagkuwa’y dinukot ni Dante ang natitirang pera sa kanyang bulsa para magbayad ngunit pinigilan siya ng matanda.

“Naku, ‘wag na ga,” tugon nito. Hindi siya pumayag na walang maisukli man lang sa kabutihang ipinakita nito. Habang hinihimas niya ang buntot ng alaga, nagtanong siya kung sakaling may sira itong payong upang kanyang makumpuni. Yun na lamang ang kanyang pakunsuwelo. Ngumiti ang matanda.

“Mayro’n, ‘yun gang regalo sa’kin ng anak ko.”

Sandali itong naglaho sa dilim, kagyat na bumalik tangan ang isang bulaklaking rosas na payong, na sa pagkakakilatis niya’y bagung-bago pa kung tutuusin.

“Nabali ang tadyang,” may kung anong lungkot na hindi niya maarok sa mukha ng matanda na kanina lamang ay mayuming nakangiti sa kanya.  

Pagkatapos niyang magawa ang payong, agad siyang nagpaalam sa matanda. Tutal, tumila na naman ang ulan.

Mauna na ho kami’t maraming salamat ulit ay,” habang iwinawagayway ang kamay ni Doro na nakadila, bitbit-bitbit niya, sa direksyon ng matanda.

“Dito na ga kayo bumili ng pagkain sa susunod,” sa ikalawang pagkakataon ay sumilay ang ngiti sa laylay nitong mukha.


Punuan ang karinderya ng dumating siya. Nasa unahan ang mga pulubing regular nang pinakakain ng matanda kasunod ang ga-dosenang manggawang kumikintab sa pawis ang mga hubad na katawang nakatalikod sa kanya. Konstruksiyon sa katabing gusaling itinatayo na naman, sa isip-isip niya.

“Manong, kayo pala. Ano gang atin?”

“Munggo ho, saka ‘sang kanin ay,” Habang pinagsasalok siya ng munggo ng matanda, biglang pumasok sa isip niya ang bulaklaking rosas na payong na ipinagawa ng matanda. Mula kasi nuong gawin niya ang payong, hindi na niya ito nakitang ginamit iyon. 

“Pakidagdagan ho ng konting sabaw manang ay,” Kumakalansing ang tunog ng mga kubyertos sa pinggan ng mga kumakain kasabay ng halakhakan ng mga naghuhuntahang miron.

“Ito ga o,” abot ni Aling Bineng.

“Salamat ho ay,” agad niyang pinalis ang katanungang nabubuo sa isip, dali-daling nagbayad, at kapwa sila nagsuklian ng ngiti. Paspas siyang naglakad pauwi, di alintana ang unti-unting pagiging abo-itim ng kalangitan, kasabay nang manaka-nakang pagkulog at pagkidlat.

Malayo pa lamang, tanaw na niya ang buntot na wumawagayway sa direksyon niya. Gumaan ang pakiramdam niya, nang makitang nakadila ang alaga habang nakatali ito sa isang kawayang nakatarak sa madamong lupang iyon, kaninang umaga lang. Narinig niyang paulit-ulit na mahahabang busina, naghuhudyat ng paparating na tren. Pansamantalang pinigil niya muna ang sarili. Pagkalampas ng tren, patalon siyang humakbang sa mabatong riles patungo sa alaga.

“Arf! Arf! Arf!” bati ni Doro.

“Sensya ay,” umupo siya, kinusot-kusot ang balahibo sa tuktok ng ulo ng alaga na walang humpay ang pagdila sa kanyang mukha. Malumanay niyang ibinaba ang kagamitan sa damuhan. Bumakat sa kanyang manipis na katawan ang mga namumulang marka mula sa pagbubuhat ng kagamitan.

“Kala ko nga, wala tayong kaka’nin ngayon ay,” buntong hininga.

Binuksan niyang supot ng kanin gamit ang ngipin at inilapag ang isa sa harapan ng alaga.

“Teka…teka…ay,” hinawi niya palayo ang alagang lawit na lawit ang dila. Marahan niyang binuksan ang supot ng munggo, at inilagay ang halos lahat ng laman sa supot ni Doro.

“Yan na, kain na ay,” may tonong paglalambing. Dali-dali namang yumuko sa supot ang alaga. 

Tahimik silang kumain, isang mahabang katahimikan ang pumailanlang sa paligid maliban sa lagaslas ng mga dahong ligaw at ugong ng nagdaraang tren. Nagpakawala siya ng isang dighay na matagal na niyang hindi naririnig. Nilingon niya ang nakayuko pa ring si Doro, hinaplos-haplos ang batik-batik na katawan.

Tumingala siya. Nawala ang kaninang tanawin ng tila bughaw na karagatan, bumungad ang kadiliman; nagbabadya ang malakas na buhos ng ulan. Bumuntong hininga siya. Saglit na ipinikit ang hapong mga mata. Matamang tinignan ang nangangapal na mga ulap. Nangiti siya sa sarili. Inamoy niya ang balahibo ng aso. Kumunot ang kanyang noo.

“Ang baho mo na, ligo tayo ay,” kinusot-kusot niyang ulo ng alaga.

Mahigpit niya itong niyakap. Habang unti-unting pumapatak ang ulan sa lupa, sa riles ng tren at sa kanilang mga balat.


Si Jerwin Bilale Uy ay naging fellow sa online Luntiang Palihan 2020 ng Bienvenido N. Santos Creative Writing Center sa De La Salle University. Nailathala ang kaniyang akda sa magasing Liwayway at ang ilan ay mapalad na napabilang sa mga antolohiya ng iba’t ibang lokal na publikasyon. Nakamit niya ang unang gantimpala [sa kategoryang tula] sa nakaraang Saranggola Blog Awards (2019). Kasalukuyan siyang nag-aaral ng programang AAMPF (Associate in Arts, Malikhaing Pagsulat sa Filipino) sa UP Diliman.

Retrato

Hindi ko naman talaga siya naging kaibigan. Pero nang nakarating sa ‘kin ang balita mula sa Facebook, nagdalawang-isip ako. Kinahapunan, natagpuan ko ang sariling nakikipagbalyahan sa kumpol ng mga taong papauwi galing trabaho para lamang makasakay sa Philcoa papuntang Maynila. Hassle pero kasubuan na. Hindi ko na lang din sinabi sa barkada na pupunta ako. Malabo rin namang kausap ang mga ‘yon. Gusto ko ‘tong gawin nang mag-isa. At ngayon, sa kasagsagan ng biyahe sa loob ng regular na bus, habang mga sardinas kaming pasahero sa pagkakadikit-dikit ay pilit kong binabalikan ang nakalipas kung saan naruon siya.

Highschool. Batch 100. Espesyal daw kami dahil Centennial, sabi ni principal Arboleda. Nakatatawang nakalulungkot. Dahil kung babalikan, pulos hindi nagtuloy ng kolehiyo ang aking mga kaklase. Ang iba nga’y may mga pinapasuso na. Pati iyong mga inaakala mong hindi makabasag pinggan. Ang pagpapatuloy ng kolehiyo’y luho para sa ‘min. Buwenas lamang na pinalad akong mapasama sa suntok sa buwang scholarship program ng konsehal naming puro pa-liga lang ang ata alam. Kung hindi, baka kasama ko na ngayon ang kababata kong si Atoy sa pagsa-sidecar boy.

“Kuk-uuku-kongrats ‘kel!” tinapik niya ako sa balikat. Kukuhanan daw kami ng nanay niya. Remembrance. Hindot na ‘to, ang drama. Natawa ‘ko. Magkaakbay kaming nag-pose. Lingid sa kaniya’y sinungayan ko ang ulo niya. Kinaltukan ko siya pagkatapos. “Mamimiss ko ‘yan,” biro ko. Minura niya ako. Kapwa kami nagtawanan. Iyon ang huling beses na nakita ko siya. Sa lahat ng mga alaala ko noong hayskul patungkol sa kaniya, ayun ang gusto kong alalahanin. Iyon at iyon lamang. Dahil aminado ako, hindi ako naging mabuting kaibigan ni kaklase sa kaniya. Lahat naman siguro tayo’y may kaniya-kaniyang kasalanan na hindi kayang lunasan ng panahon kaya’t minamabuting ibaon na lamang sa limot. Ngunit ngayon, bumabalik sa akin ang lahat na tila ba kahapon lamang kami huling nagkita. Taksil ang memorya. Iniisip ko ang mga pira-pirasong gunitang iyon habang matamang tinitignan ang mga naglalakihang billboard sa kahabaan ng biyahe.

Ulo. Ganoon kung siya’y aming tawagin. No’ng umpisa’y ginawa lamang itong biro ni Bal, ang pinakaluko-loko sa batch. Mahahalata mo kumbakit. Hindi normal ang laki ng kaniyang ulo. Kulang na lang ng ilang dali’y mapagkakamalan ng pakwan. Bahagyang nakangiwi ang kaniyang mukha at may sariling buhay na tila mga christmas lights sa pagkindat ang kaliwa niyang mata kada tatlo o apat na segundo. Sa taas niyang limang pulgada, at sa ‘di katabaan niyang katawan, malabong hindi mo mapansin ang kaniyang araw-araw na pasanin sa buhay. Transferee siya. Galing private. Kaya mas lalong mainit ang mata ng mga kaklase ko. Puting-puti ang kaniyang uniform at laging may bimpo sa likod. Diaper at gatas na lang ang kulang. Pang-aasar ni Allan habang nasa flag ceremony kami. Hagikgikan ang buong tropa.

No’ng una pa lang, kursunada na talaga ng buong magto-tropa si Aldrin. Madalas si Bal ang pasimuno. Kapag ka tinatawag ito upang mag-recite sa klase, magkukuyom si Bal ng kalahating pad ng papel. Magsusunuran kami. Paisa-isa naming babatuhin si Aldrin sa iba’t ibang bahagi ng kaniyang likod, madalas ay sa ulo nang hindi nakikita ng kung sinumang guro. Wala namang nagsusumbong na mga kaklase. Paano’y gusto rin nila. At kung mayroon man, malabong kumontra. Sa takot lang nila sa ‘min. Ewan ko pero siguro, kaya ako nakikigaya kina Bal ay dahil kapag ka pinagti-trip-an namin si Aldrin, parang nakakalimutan ko ang mga problema sa bahay. Pati na rin si Ellen. Ang dati kong kasintahang taga lower section na puro Bibliya na lang ang inatupag. Buti sana kung naririnig ng Diyos ang mga panalangin niya. At saka siguro, masama lang talaga ‘kong tao. Makita ko lang ang ulo’t mukha noon ni Aldrin, middle class na wala namang maipagmamalaki maski sa katalinuhan, mas ginaganahan akong mabuhay dahil akala ko noon, malala na’ng buhay ko, namin. Kaming mga taga-looban na kahit kaila’y hindi binimpohan ng aming mga mahal na nanay.

Madalas kaming magkatabi sa klase. Kasi’y magkalapit lang ang apelyido. Oliveros, Pineda. Ako lagi ang sunod pagkatapos niya. Liban na lang sa Values Education dahil ang gusto ng titser naming pastor, sa unahan siya. Ewan pero sa tingin ko’y hindi rin naman iyon makakatulong. Mas lalo niya lamang pinapamukha kay Aldrin ang kaibahan niya sa amin. Ang di ko mawari dito kay Aldrin, sa kabila ng kalokohan ng tropa’y buntot pa rin nang buntot sa akin. Kagagawan iyon ni nanay. Dinaldal niya kasi nang dinaldal ang nanay ni Aldrin noong kuhanan ng card no’ng 1st grading. Bantayan ko raw at kaibiganin dahil kawawa naman.

Kawawa. Sa awa at hindi sa malasakit nanggagaling ang utos na iyon. Kaya hindi ko rin masabi kung dapat ko bang sundin. Basta ang tiyak lamang sa ‘kin, palaging umoorder sa kaniya ng kakanin (negosyo ng aming pamilya) ang nanay ni Aldrin at laging may pa-bonus pang pagkain sa restawran kapag ka nagkataong nagkita kami sa simbahan tuwing linggo. Kaya unti-unti, hinayaan ko na lamang siyang makipagkaibigan sa akin. Hindi naman ako talo. Apaw na apaw ang lalagyanan niya ng baon sa tuwing kami’y kakain. Minsan pa nga’y nanlilibre pa ng softdrinks si ulo. Mahina pang kumain ang loko kaya ako lagi ang tumitira sa mga pritong manok, liempo, at mga lutong ulam ng kasambahay nila. Kailangan mo lang talagang sakyan at sanayin ang sarili sa tila mahuhulog niyang ulo’t pakislot-kislot na mata. Tiniis ko ang mga pang-aasar ng tropa. Na kesyo baka raw di magtagal ay kumikindat-kindat na rin ako. Ginaya pa ni Allan ang pagkindat ni Aldrin. Sinapak ko siya. Bagsak siya sa lupa. Inawat kami nila Bal. Hindi ko alam kumbakit ko ginawa ‘yon. Pati ang mga tropa’y nabigla rin. Maski ako, sa aking sarili. Pero iyo’y isang madalang na kaso lamang. Dahil pagkaraan ng ilang buwan. Balik na naman kami sa pang-bubugoy ng mga kaklase. At siyempre, di mawawala sa listahan si Ulo. Halimbawa’y kapag vacant, hahablutin ni Bal ang bag ni Aldrin at pagpapasa-pasahan namin. Maghahabulan kami sa oval. Sa gitna ng mga iba’t ibang antas ng estudyanteng kumakain, naglalandian, nagdadaldalan o nagkakaklase ng P.E. Bubuksan ni Allan ang bag, at babaliktarin ito. Ikakalat sa abuhing aspalto ang lahat ng gamit sa eskuwela ni Aldrin. Pagdating sa ‘kin, ibabato ko ito sa kaniya. At pagmamasdan namin ang kaniyang pagkislot-kislot, pawisan habang ibinabalik ang mga maalikabok na gamit sa kaniyang mabuhangin na bag. Ngunit ang kakaiba dito kay Aldrin, hindi siya kailanman umiyak ni nagalit o nagsumbong sa nanay niya. Kahinaang pinagsamantalahan namin. Naulit nang naulit ang pangti-trip namin nila Bal. Kahit iyong iba’y hindi ko na masakyan. Lalo no’ng huli, na siyang aking pinagsisi[si]han.

Kanina sa bahay, binuklat ko ang lumang photo album na laging inilalagay ni nanay sa ilalim ng aking damitan. Dahan-dahan kong pinasadahan ang bawat madidikit na pahina na naglalaman ng mga larawan ng aking kamusmusan. Ang ang aking binyag, unang komunyon, graduation no’ng grade 6, mga inuman sa looban ng regalado, handaan, piyesta, ang aking ika-walong kaarawan. Mga masasayang mukha. Puro nakangiti. Kapansin-pansin na lagi’t lagi mula noong pagkabata, kundiman hawak-hawak, buhat-buhat ako ng Itay. Siya lamang ang taong bukod tanging nakita kong hindi nakangiti sa mga retrato. Pero ang kaniyang mga mata, hindi ko maipaliwanag. Punung-puno ng buhay. Saglit akong natigil sa pagbuklat. Ang tagal na rin pala. Itinuloy ko ang pagbuklat. Puro si nanay na ang kasama ko sa mga susunod na larawan. Hanggang makarating ako sa mga kuha noong pagtatapos namin ng hayskul. Sobrang dugyot ko pala talaga. Buti ngayo’y nagkalaman-laman na ‘ko. Magkakaakbay kami ng tropa. Ako, si Allan na naka-pakyu, at ang huli’y si Miko na nakapikit. Napa-iling na lang ako. Buklat. Kuha naming dal’wa ni Ellen, nasa gilid ang tungaw niyang nobyong kagaya niyang madasalin. Buklat. Si nanay, habang isinusuot ko ang toga sa kaniyang ulo. Buklat. Piktyur namin ni Principal, naka-pakyu ang mga tropa sa gilid. Buklat. Piktyur ng aming klase sa ceremony. Likdang. Piktyur ni Mayor Lumagad, habang nagtatalumpati. Buklat. Ako, sa pila ng pag-aabot ng diploma. Sa likod, si Aldrin, nakapikit ang kaliwang mata, nakapang-mister pogi pose. Medyo blurred ang gilid ng kaniyang ulo. Kayrami pang iba na hindi ko maintindihan kumbakit pina-develop pa ni nanay. Umabot ako sa dulong pahina’y hindi ko mahanap ang kuha sa amin ng nanay ni Aldrin. Sa pagkakaalam ko, binigyan si nanay ng kopya no’n ng nanay ni Aldrin. Nang tanungin ko naman ang nanay, katakutakot na sermon ang inabot ko dahil ako raw ang naglabas noon dati’t hindi ko na ibinalik. Wala akong maalalang ginawa ko iyon. Humiga ako sa butas na butas na banig. Tumulala sa kisame naming inaagiw. Inunat ang aking mga binti na kanina pa naka-indian sit. “Umalis ka na’t baka matrapik ka, aba, gagabihin ka ng dating do’n,” singhal ni nanay habang naglalaba sa labas. Pilit kong inaalala kung saan iyon napunta at bakit iyon nawawala. Pero wala. Nagbibiro ang tadhana. Hinablot ko ang nakasabit na tuwalya sa likod ng pinto’t dumiretso sa kubeta.

Third grading na noon. Nang mayroon na namang nadagdag sa aming section. Si Maya. May lahing Hapon at mahahalata na anak mayaman dahil sa kutis labanos at mamula-mula nitong mukha. Halos lahat ng aming mga ka-batch, kung hindi nagkakagusto, pinagnanasaan siya. Manipis ang mga uniporme nito na kung titignan mong mabuti’y tagos na hanggang panloob niyang damit. Hindi rin ito nagsho-shortskapag nagpapalda. Maiikli rin ang mga ito kaya naman halos araw-araw naming hinuhulaan kung anong kulay ng panty niya. Paunahan sa unang makakaalam. Uso noon ang kapirasong salaming idinidikit sa dulo ng sapatos para makita ang panloob na kasuotan ng mga babaeng aming pinag-nanasaan. Si Miko ang magaling sa mga ganun. Siyang pinakatahimik ngunit pinaka-pilyo sa tropa. Halos kabisado niyang lahat ng kulay ng panty ng aming mga kaklase. Pero agad itong napansin ni Maya. Kinalabasan, guidance kaming lahat. Buti na lamang at nakalusot ako dahil hindi naman ako kasama no’ng sinisilipan nila si Maya kaya ligtas ako sa sermon ni Nanay at sa kahihiyan. Tatlong araw na suspension at community service ang hatol ng guidance counsilor. Pinagtatawanan ko sila habang inilalagay ang pinagkainan kong balat ng chichirya sa mga winawalis nilang kalat sa oval.

“Tinamaan na ‘ta ko d’yan kay Maya,” minsan ay nasabi ni Bal habang sabay-sabay kaming naglalakad pauwi. Kahit ako rin naman, di malabong hindi magkagusto. Sino bang mangangayaw sa babaeng walang tapon ang katawan kahit ulo. Akala namin nuo’y sa pangarap o sa Playboy magazines lang matatagpuan ang ganoong kurbada’t ganda. Ngunit ang problema’y pihikan at lubhang malayo ang agwat namin kay Maya. Dahil unang-una, hindi kami mayaman. Ikalawa, liban sa ‘kin, ang mga tropa ko’y walang maipagmamalaki kundi kanilang mga bayag.

“Ala’y bonak ka ba p’re? Kung ako sayo’y bilis-bilisan mo’ng kilos mo. Ala’y nauunahan ka na ni ulo.”

Tawanan.

“Si Ulo? Ulol! Sa tingin niyo ba seseryosohin ‘yon ni Maya?”

“Ala’y madalas silang magkasama, e. Laging nasa library, e. Ala’y tanong mo pa jan kay Maykel e,”

“Di na ko madalas samahan no’n. Di ko alam pa’no sila naging magkalapit basta pagkatapos namin kumain nagpapaalam na, e.” Pagtatanggol ko sa sarili.

Ginaya na naman ni Allan ang pagkindat-kindat ni Aldrin. Nagkukunwaring kausap si Maya.

“Mmma-maya, pupu-wede pa-kikisss?” Tawanan ang buong tropa. P’wera kay Bal.

Kinabukasan, usap-usapan sa klase si Aldrin at Maya. Pero hindi dahil sa sila’y mayroong relasyon. Pero dahil sa ginawang kahihiyan ni Aldrin no’ng vacant sa oval. Kay Mico ko na lang nalaman.

“Ala’y gago talaga si ulo, e. Akala niya ata’y may gusto sa kaniya si Maya, e. Ala’y ayon, nangharana sa oval. Kindat nang kindat, e. Putang ‘na, tawa ko nang tawa e. Tapos, e di pinalibutan sila ng mga tao. Pati nga yung mga guard nagtatawanan na e. Ala’y sabi naman no’ng tapos nang kumanta ng One Thing, e kung puwede na raw bang sila na. Putangina gago sipa ka pa kasi nang sipa hindi mo tuloy nakita. Ala’y iyak si Maya, tumakbo papunta sa cr e. Pinagbabato namin si ulo e!”

Biglang balik sa ‘kin sa pagbuntot si Aldrin. Buti nga sa kaniya, sa isip-isip ko. Nangarap na nga’y gusto pang magkatotoo. Pauwi na ‘ko noon nang mag-ayang sabay na raw kami at ililibre niya ‘ko ng ice cream at burger kina Mang Gusting, ang kalapit na tindahan malapit sa paradahan ng mga sasakyan sa tapat ng terminal. Nagpalusot na lamang ako para hindi makasabay kina Bal. Walang-wala din kasi ako noon.  Mangyari’y manunuod lang din naman ako sa laban nila ng Dota sa kabilang section. Wala naman akong pamusta. Nagpapasundo sa palengke si Nanay, palusot ko. No’ng naglalakad na kami ni Aldrin, nagpapapayo sa akin kung paano raw bang ginawa niya’t hindi na siya pinapansin ni Maya. Tinawanan ko siya. Nanginginig ang kaniyang namimintog na ulo. Umiiyak pala.

“Hindi kayo bagay no’n, ang baduy pa nang ginawa mo,” pang-aasar ko. Hindi siya kumibo. “Dada-dahil ba sa it-itsura kkk-ko?” Hindi lang do’n ungas. Gusto ko sanang sabihin at ipamukha kay Aldrin ang katotohanang simpatya lamang ang mayroon si Maya para sa kaniya. Pero nang humarap siya sa ‘kin, sumasargo na ang uhog sa kaniyang ilong, kasabay nang inboluntaryong pagkindat ng kaniyang pulahang mata. Tinapik ko nang malakas ang kaniyang balikat.

“Ku, hayaan mo na lang yan. Si Ellen nga, wala na kong pake e, magsama-sama sila, may mga araw din ang mga lintek na babaeng yan! Nga pala, kala ko ba manlilibre ka?” 

Alanganing tumango si Aldrin na aakalain mong umiiling dahil sa pag-ngiwi ng kaniyang ulo. Tig-isa kaming burger at ice cream. Sa loob ng traysikel na lang namin kinain dahil malapit na ring magdilim. Nag-tenkyu sa ‘kin si Aldrin, nang malapit na siyang bumaba papunta sa subdivision na kinatatayuan ng kanilang adobeng bahay. Hindi ko siya pinansin.

Kinabukasan, iwas sa ‘kin ang tropa. Ni bati o titig sa mata, wala. Sinubukan kong makipag-usap, makisali sa kanilang pagkukuwentuhan pero nagmumukha lang akong tanga. Pinalipas ko ang inis. Nang mag-vacant, kinumpronta ko si Bal.

“Anong problema niyo?”

Sinalubong ang mukha ko ng kuyom na kamao ni Bal.

PAKKKKK!

Nagsalimbayan ang itim at puti sa ‘king paningin.

Binigwasan niya ang aking tiyan.

PAKKKKKKKKKK!

Umiikot ang aking wisyo. Nakita ko si Mico. Inaawat niya si Bal. Napaluhod ako. Nalalasahan ko ang lansa ng sariling dugo. Putok ang aking mga labi. Tinakpan ko ito ng aking panyo upang pigilin ang pag-agos. Akmang bibigwasan pa ko ni Bal ngunit, pati si Allan ay hawak na siya sa kaniyang kanang bisig.

“Putang ina ka, sinungaling! Kelan mo pa pinagpalit ang tropa?!”

“Anong pinagsasabi mo?”

“Wag mong sabihing di mo kasama si ulo kahapon?”

“Putang’na naman, parang yun lang?”

“Talaga ba?”

Hindi ako makasagot. Patuloy kong pinupunusan ang dugong sumisirit sa aking labi. Pulang-pula na ang aking tuwalya.

“Putang’na mo sumama ka mamaya a,” hamon ni Bal bago niya ako talikuran. Nakangisi si Mico at Allan. Ang mga gagong to. Akala yata’y ipagpapalit ko ang samahan kay ulo. Nang hapon ding iyon, ritwal na sumabay sa ‘kin si Aldrin ngunit sa partikular naming paglalakad pauwi’y kakaiba ang pakiramdam ko. Nagpupuyos sa galit. Nagkukuyom ng kamao. Tikom ang mga labi.

“A-aano iii-yan, na-papppano ka?”

Do’n sa gawing kanto bago kami tumawid pa-terminal, nakita ko na si Bal, kasama si Allan at Mico. Pundido ang posteng umiindap-indap ang kahel na liwanag. Nang malapit na kami duon, umatras akong palihim, bumuwelo nang hininga’t tinadyakan sa likod ang nagulat na si Aldrin.

KABLAAAAAAAAG!

Padapang bumagsak si Aldrin sa malamig na aspalto.

Tumilapon ang plastik niyang attache case. Nabiyak ito sa gitna. Lulan ang mga notebook, papel at iba pang gamit ni Aldrin.

“HAWAKAN NIYO ANG PUTANGINANG YAN!” sigaw ni Bal, kapwa kami nagtitigan, tinanguan niya ako’t ngumiti. Pahiwatig na tanggap na akong muli sa grupo. Hindi ko na tinignan pa kung anong ginawa nila kay Aldrin. Basta ang narinig ko, tinatawag niya ang nanay niya, umuungol, humahagulgol. Ngunit mas pumapainlanlang ang tawa nila Bal. Patakbo akong lumayo at sumakay sa unang traysikel na nadatnan ng mata. Sa biyahe, parang naririnig ko pa rin ang hagulgol ni Aldrin.

Dalawang linggo ang ipinalamagi ni Aldrin sa ospital. Lamog sa pasa ang kaniyang mukha’t nagtamo siya ng mga bali sa kaniyang katawan. Malas lamang at mayroon pa lang nakakita sa mga tropa, namukhaan si Bal ng isang janitor ng paaralan. Abot-abot ang pagkasuklam sa aming section. Nabalita pa nga ang insidente sa TV Patrol. Trending ang Mataas na Paaralang ng Sumahoy sa buong Caloocan. Kataku-katakot na sermon ang inabot namin kay Sir Arboleda, maging sa aming adviser. Malinaw ang hatol ni principal, expelled si Bal. Mananatili muna siyang nasa pangagalaga ng ilang social worker sa isang boystown at nakadepende sa kaniya ang tagal nang ipamamalagi niya ruon. Lusot ang dal’wang tropa. Wala akong maramdaman. Ni hindi ako makonsensiya. Hindi ko rin naman ikinalungkot ang pagkawala ni Bal. Pero nang umuwi ako, umiiyak si Mama. Tinatanong ako.

“Bakit anak? Bakit?”

Matagal niya rin akong hindi kinibo. Paano’y hindi ko rin kayang sagutin ang kaniyang mga tanong. Kagaya ng mga tanong ko sa kaniya noon kumbakit bukod sa aking Ama’y mayroon pang ibang tumatabi sa kaniya sa aming kama. Halos ilang linggo din iyon ng katahimikan. Iyon na ata ang pinakamahabang linggo ng buhay ko.

Dalawang buwan bago ang aming graduation, nakabalik na si Aldrin. Iilang peklat na lamang ang pansin sa kaniyang mukha. Ngumingiwi-ngiwi siyang lumapit sa ‘kin.

“Sa-sabbbbaba-bay tatatayo mamaya? Li-libre kiki-ta,” Hindi niya ako isinuplong. Panay pa rin ang lapit niya sa akin sa kabila ng katarantaduhan ko. Hindi ako sumagot. Pero sinabayan ko siyang kumain sa canteen, pati sila Allan at Miko, pinasama ko na rin. Kapwa sila binabagabag ng kanilang mga konsensiya.

“Wa-wala na i-i-iyon, ookay na k-k-koo,” pakindat-kindat na sabi ni Aldrin. Nais kong matawa sa sariling kahangalan.

Humingi sila ng tawad kay Aldrin. Nakinig lamang ako sa kanilang kadramahan. Naglabas ng kutkutin si Miko, kupit sa sarisari store nila, pinagsaluhan naming apat habang nagkukuwentuhan sa iba’t ibang mga bagay.  Basketball. Babae. Paglalaro ng sipa na pinangako ni Mikong tuturuan si Aldrin. Yung mga bali-balita tungkol sa napipintong pagbenta ni Mayor sa lote ng aming paaralan. Panay sa pagtaas baba ang balikat ni Aldrin dahil sa mga katatawanang istorya ni Allan. Iyong mga kuwentong paligsahan na ang laging bida ay si Juan. Nakikitawa rin ako. Tumunog na ang bell ngunit tuloy pa rin kami sa huntahan. Hanggang sa kami na lang ‘yung natira sa oval. Sabay-sabay kaming umuwi nang hapong ‘yon. Nagkayayaang magpunta kina Mang Gusting. Ngunit ang kaibahan, ako ang nanlibre kay Aldrin. Maging sa mga tropa. Ang totoo’y sinabi ko kay Mamang may project akong babayaran kahit wala naman talaga. Kesa naman mang-umit ako.

“Pano ‘yan Kel? Ala’y ikaw na’ng lider namin e,” kalat na kalat ang tunaw na puting sorbetes sa ibabaw ng labi ni Allan.

“Oy ‘drin, samin ka na ha,” inakbayan ni Mico si Aldrin, ngumiti ito, at kumindat-kindat.

“Yu-yuyoko nga, bugbog nini-yo ku-kuko eehhh!”  

Tawanan kaming lahat.

“Yung mga Chinese General jan, babaan na po tayo, kaunting bilis lang po, may nanghuhuli po, di na po kami puwede pang magbaba pagtawid, lakarin niyo na lang po! Chinese Gen na po! Pakibilisan lang po!”

Walang pagmamadali akong bumaba sa bus. Himalang maaliwalas ang Maynila. Taliwas sa inaasahan kong bulto ng mga tindahang dikit-dikit sa daan. Wala naman ding pasok bukas. Kung magkatao’y pwede akong magpagabi ng uwi at kahit umaga pa. Madali namang kausap si Mama. Tinanong ako ng guard, sabi ko’y bibisita ako sa isang kaibigan. Medyo magaspang ang kaniyang tono, dahil hindi ko agad nasabi ang buong pangalan ng sinasadya.

“Aldrin po ser, Aldrin Chua Oliveros.”

Pagkuwa’y sinalubong ako ng Ina ni Aldrin, kapwa nangapa ang aming mata. Bukod sa hindi ko na mamukhaan, hindi ko naman talaga kahit kailan nalaman ang pangalan niya.

“Binatang-binata ka na, a? Kumusta ka na iho? Ang nanay mo ba?”

“Eto po, graduating na po sa susunod na taon. Ayos naman po si nanay, nagkakakanin pa rin po,”

“Gusto mo bang magmeryenda na muna?”

“Ay di na po, busog naman po ‘ko,”

“Sabi nang duktor, kung nahuli lang daw ako ng ilang minutes, baka hindi ko na siya nailigtas,” pinunasan ng kaniyang ina ang luhang tumutulo sa kaniyang pisngi.

Patlang na katahimikan.

Sure ako, matutuwa siya kapag nakita ka niya, sa totoo lang, akala ko nga walang dadalaw sa kaniya kahit isa sa mga kaklase niya,nginitian niya ako at itinuro kung saan ko siya madadatnan.

Kuwartong may numero 409. Pansamantalang ipinahiram sa ‘kin ng nanay niya ang visitor’s pass dahil istrikto ang ospital sa pagpapadalaw. Dahan-dahan kong binuksan ang puting pintuan. Sa loob noon, nakita ko siyang muli, nakaratay, sa higaang kutson. May nakakabit na suwero sa kaliwang bahagi ng kamay. Pulang-pula’t namamaga/nangigitim ang kaniyang mga leeg, bunga nang kaniyang pagtatangkang umalpas sa buhay. Marahil naalimpungatan siya sa ‘king pagdating pagkat iminulat niya ang kaniyang mga mata. Kapwa kami nagtitigan. Titig nang pangingilala. Pakislot-kislot pa rin ang kaniyang mukha, pati ang pagkindat ng kaniyang mga mata. Walang pinagbago. Liban lamang sa mga dumaang panahon.

“Oy hindot, ‘wag mo sabihing di mo na ko kilala. Kakaltukan kita,” biro ko sa kaniya.

Akma niyang itinataas ang kanan niyang kamay ngunit pinigil ko.

“Huwag ka ngang magkikilos, di ka pa okay o.”

“Kkk-kku…”

“Ano?”

“Kkuu-kieel,”

“Suus-sala-”

“Sus-salammumu-”

 “Ako muna’ng bantay mo ha, ayoko ng maarte,”

“Ki-iiel, sskklamatt…”

“Gusto mo’ng ice cream?

Tumango-tango siya. Marahang yumuyugyog ang mga balikat. Tinapik-tapik ko ang mga ito. Para kong napuwing sa mata. Kaya kinuskos ko ng kamay. Nakalimutan kong magdala ng panyo dahil sa pagmamadali. Iniisip ko pa rin iyong piktyur namin no’ng graduation. Kung may kopya pa kaya siya no’n.  Gusto ko sanang ipa-scan. Itatanong ko na lang mamaya sa nanay niya.

“Anong flavor?” Hindi siya sumagot, patuloy ang pagyugyog ng kaniyang mga balikat, tinapik-tapik ko ito habang patuloy ang pag-agos ng tubig sa kaniyang mababaw na mga mata. Nginitian ko siya’t binulungan.

“Iyakin flavor?” 

Bahagya siyang ngumiti.

Maingat kong isinara ang pinto.


Si Jerwin Bilale Uy ay naging fellow sa online Luntiang Palihan 2020 ng Bienvenido N. Santos Creative Writing Center sa De La Salle University. Nailathala ang kaniyang akda sa magasing Liwayway at ang ilan ay mapalad na napabilang sa mga antolohiya ng iba’t ibang lokal na publikasyon. Nakamit niya ang unang gantimpala [sa kategoryang tula] sa nakaraang Saranggola Blog Awards (2019). Kasalukuyan siyang nag-aaral ng programang AAMPF (Associate in Arts, Malikhaing Pagsulat sa Filipino) sa UP Diliman.