Abyan

Isa ka sa madamo
nga ginabuhi sang kaugalingon
nga kusog, balhas,
dugo, luha, kag kakapoy.

Ginabatyag mo ang kagutom—
sang pagpalangga,
sang pag-ulikid, sang pagtatap,
sang maayong buas-damlag.

Wala sing bino
nga magadula sang imo kauhaw
sa pagbatyag, sang pag-atipan
sa ti-on sang ital-ital.

Huo, Abyan,
indi ka baganihan.

Apang, Abyan
ang imo magaras nga palad
ang salandigan sang kabuhi
balhas mo ang magapatubo

sa binhi sang kahilwayan
ang imo dugo ang mangin bino
nga igapanagtag sa gina-uhaw
luha mo ang bulong sa kahuyang

kag ang imo kakapoy
ang magabuhi sa aton buas-damlag.

Indi matuod ang hambal nila
nga ikaw isa ka baganihan.

Sa matu-od, ikaw ang isa
sa mga tumalagsahon nga tawo—
nagabatyag sang kahadlok,
kasubo, kamingaw kag gutom.

Ang imo gahum tumalagsahon.
Ang pagbulig labaw sa kaugalingon,
sa pag-atipan sa nagamasakit,
sa pagpakaon sa mga ginagutom,

sa paghatag sang katawhayan
sa kadam-an.
Sa pihak sang katalagman,
sa pihak sang kakapoy.

Huo, Abyan,
Indi ka baganihan

nga mahimo lang dayawon
kag pasalamatan.

Isa ka sa kadam’an
nga nagakinanghalan
sang pagtatap,
sang bulig gikan sa mga gamhanan.

Bangud indi ka baganihan,
isa ka ka trabahador,
may kabuhi.
Nagakinahanglan.

Nga napreso sa hulot
sang katungdanan
pangabuhian
kapigadohon.


Kaibigan*

Isa ka sa marami,
na binubuhay ng sarili
na lakas, pawis,
dugo, luha, at pagod.

Dinadamdam mo ang gutom—
ng pagmamahal
ng pag-alala, ng pag-aaruga,
ng magandang hinaharap.

Walang bino
ang makakapawi ng ‘yong uhaw
sa pagdaramdam, sa pag-aruga
sa oras ng kagipitan.

Oo, Kaibigan,
hindi ka bayani.

Ngunit, Kaibigan
ang magaspang mong palad
ang sandigan ng buhay
pawis mo ang magpapasibol

sa binhi ng kalayaan
ang ‘yong dugo ang magiging alak
na ibabahagi sa mga inuuhaw
luha mo ang gamot sa kahinaan

at ang pagod mo
ang bubuhay sa ating kinabukasan.

Hindi totoo ang sabi nila
na ika’y isang bayani.

Sa katotohanan, isa ka
sa mga taong di-pangkaraniwan—
nakakaramdam ng takot,
kalungkutan, pag-iisa at gutom.

Ang gahum mo’y kakaiba.
Ang pagtulong higit sa sarili,
sa pag-aruga sa may-sakit,
sa pagpapakain sa mga nagugutom,

sa pagbigay kaginhawahan
sa karamihan.
Sa kabila ng peligro
sa kabila ng pagod.

Oo, Kaibigan,
hindi ka bayani

na maari lang hangaan
at pasalamatan.

Isa ka sa marami
na nangangailangan
ng pag-aaruga,
ng tulong mula sa maykapangyarihan.

Sapagkat indi ka bayani,
isa kang mangagawa
may buhay.
Nangangailangan.

Na nakakulong sa silid
ng responsibilidad
kabuhayan
kahirapan.

*Salin sa Filipino


Orland Agustin Solis is currently pursuing a BA in Literature at the University of the Philippines Visayas. His writing has appeared in “Nonrequired Reading in the Time of COVID-19 (Volumes 2 and 3)” from Kasingkasing Press and in “Talinghaga ng Lupa: Mga Tula” by Gantala Press.

Salingsing

Gingapas ka sa tunga sang kagab-ihon
Nagtulo ang imo tagok
sa dutang madinumdumon nagpagkit
sang dagta nga indi mapanas.

Ginbanggi ka agud dumilian
ang imo pagbunga nga magabusog
sa mga ginagutom, sa mga ginakulang,
sa mga wala sing ikasarang.

Gindula ang imo laragway
nga nagapatima-an sang paglaum
sa nagakalaya nga mga handum
sang tagsa ka mangunguma

nga nagahulat sa ila buas-damlag
nga napagkit sa imo mga palad.
Ikaw ang kasanag
sa pihak sang kadudulman.

Apang ang pagbanggi sa imo
indi upang, kon indi isa ka patimaan
nga nagahilapit na ang kahilwayan
ang pagbato sang ginadaog-daog.

Sa tagsa ka pagbanggi nila sang salingsing
may magatubo liwat nga imo kaangay
nga makigbato para sa mga kubos;
sa mga gina-asiasi.

Nabanggi ka, Kaupod
apang magakabuhi ang imo kawsa
ang imo handum, ang imo paglaum
nga kami maga-usoy sa banas

nga imo ginhimo
nga imo gin-agyan
padulong sa ginahandum
nga pagbag-o kag tunay nga kahilwayan.


Supling*

Tinagpas ka sa lalim ng gabi
tumulo ang iyong dagta
sa lupang di-nakakalimot umukit
ng mantsang hindi mabubura.

Pinutol ka upang pagbawalan
ang ‘yong pagbunga na siyang bubusog
sa mga nagugutom, sa mga kinakapos,
sa mga walang kaya.

Binura ang iyong hubog
na sumasagisag ng pag-asa
sa mga nalalantang pangarap
ng bawat magsasaka

na naghihintay sa kanilang kinabukasan
na nakaukit sa iyong mga palad.
Ikaw ang liwanag
sa kabila ng kadiliman

Ngunit ang ‘yong pagkaputol
ay ‘di hadlang, kung ‘di isang tanda
na nalalapit na ang kalayaan,
ang pag-alsa ng mga inaapi.

sa bawat pagputol nila sa mga salingsing
ay may tutubong katulad mo
na lalaban para sa mga maralita
sa mga inaapi.

Naputol ka, Kasama
ngunit patuloy na mabubuhay ang iyong kawsa
ang iyong pangarap, ang iyong pag-asa
na kami’y susunod sa ‘yong landas

na iyong ginawa
na iyong tinahak
patungo sa’yong minimithi
na pagbabago at lubos na kapayapaan.

*Salin sa Filipino


Orland Agustin Solis is currently pursuing a BA in Literature at the University of the Philippines Visayas. His writing has appeared in “Nonrequired Reading in the Time of COVID-19 (Volumes 2 and 3)” from Kasingkasing Press and in “Talinghaga ng Lupa: Mga Tula” by Gantala Press.

Duta, Bala

Nagauluanggid ang duag,
ang kadakuon,
indi palareho;
may magagmay,
may dalagko.
May sobra,
may ginakulang.

Apang,

kaangay sang prinsipyo,
Haksa kag angkona,
Kabuhi ang kabaylo.


Lupa, Bala*

Magkahawig ang kulay,
ang sukat,
hindi magkatulad;
may maliit
may malaki.
May labis-labis,
may kinakapos.

Ngunit,

kapara ng panindigan
yapusin at angkinin
buhay ang kapalit.

*Salin sa Filipino


Orland Agustin Solis is currently pursuing a BA in Literature at the University of the Philippines Visayas. His writing has appeared in “Nonrequired Reading in the Time of COVID-19 (Volumes 2 and 3)” from Kasingkasing Press and in “Talinghaga ng Lupa: Mga Tula” by Gantala Press.

Sa Punta sang Amakan nga Kanyon

On November 5, 1898, peasants and laborers led by Gen. Aniceto Lacson, Timoteo Unson, Simon Lizares, and Gen. Juan Araneta marched into Bacolod carrying nipa palms that appeared like rifles with attached siantong (long-bladed bolo) that looked like a bayonet; and cannons made of rolled mats of Amakan or woven bamboo splints or flattened bamboo nodes that appeared to be cannons mounted on wheels which led to the surrender of Spanish colonialist forces on November 6, 1898.

Varona 1938, 85-87; Cuesta 1980, 443-46. In Cruz-Lucero, Rosario, Doreen.G. Fernandez, John E. Barrios, and Jeffrey Yap. 2018. “Ilonggo.” With contributions by E. Arsenio Manuel, Ramon Obusan, Fernando N. Zialcita, Arbeen Acuña, and Rene Trance. In Our Islands, Our People: The Histories and Cultures of the Filipino Nation, edited by Rosario Cruz-Lucero.

Indi bala ang nagtublok
kon indi ang kaisog nga nagpagkit
sa naga-aso nga kahawaan
sa tiilan sang Kanlaon.

Indi siantong ukon baslay
ang nagisi kag nagpihak
sing mapintas nga tagipusuon
sang mga mapiguson.

Indi dugo ang nag-ilig
sa kalog, sa suba, sa talamnanan
sa tuburan sang paglaum
sa gikab sang kahilwayan nga ginahandum.

Naglanog ang tingog
sang amakan nga kanyon.
Nag-aso, bumuga sang kalayo
sa mga mananakop, sa mga dumuluong.

Indi dugo ang ginbunyag,
indi lawas ang nangin abono
sa liso sang paglaum
sa gútok sang kahilwayan.

Kon indi

ang singgit sang katawhan,
ang kaisog sa paghiliusa,
ang kabaskog sa pihak sang katalaw,
ang kaláyo sa putli nga kasingkasing.

Kaangay sa kadalag-an
sang mga Negrense,
sang mga mangunguma.


Sa Dulo ng Amakang Kanyon*

Hindi bala ang tumusok
kung ‘di ang tapang ang umukit
sa umuusok na kalawakan
sa paanan ng Kanlaon.

Hindi siantong o pana
ang pumunit at bumiyak
sa malupit na puso
ng mga walang awa.

Hindi dugo ang umagos
sa bambang, sa ilog, sa mga palayan
sa bukal ng pag-asa
sa yungib ng kalayaang inaasam.

Umalingawngaw ang boses
ng amakang kanyon.
Umusok, lumuwa ng apoy
sa mga mananakop, sa mga dayuhan.

Hindi dugo ang idinilig,
hindi katawan ang naging pataba
sa butil ng pag-asa
sa supling ng kalayaan.

Kung ‘di

ang sigaw ng masa
ang kagitingan sa pagkakaisa
ang lakas sa kabila ng karuwagan
ang apoy sa pusong dalisay.

Kagaya ng pagwawagi
ng mga Negrense,
ng mga magsasaka.

Ngayon

hindi kailangan ang talim ng siantong,
kumikinang na kanyon, o
dugong magmumula sa ugat
ng maralita, ng mga inalipin.

Malulupig ang hilaw na makapangyarihan
ang mga alipin ng kasakiman
sa lakas ng mga manggagawa
ng mga inaalipin

sa nagliliyab na galit
sa dulo ng amakang kanyon.

*Salin sa Filipino


Orland Agustin Solis is currently pursuing a BA in Literature at the University of the Philippines Visayas. His writing has appeared in “Nonrequired Reading in the Time of COVID-19 (Volumes 2 and 3)” from Kasingkasing Press and in “Talinghaga ng Lupa: Mga Tula” by Gantala Press.

Pagpanglakaton

Mabugnaw nga hangin ang nagdapya
sa mayami nga kaagahon nagsulay
sa tun-og halin sa kalangitan.
Nabasa ang butkon nga puno sang pulbura
tuga sang kagapon nga pagsumalangay.

Liwat nga ginpukaw sang dalamguhanon,
nagbugtaw ang kasingkasing nga may kainit.
Gikan sa mataas nga pil-as nanaog
bisan pa madanlog matuod ang dalan,

batuhon, madamo sang tunok;
kag sa madanlog nga suba magatabok
bisan pa madamo sang mga buaya
nga nagapakuno-kuno sa tubig
kag nagahulat sang mahimo matukob.

Katawhayan—

madugay na nga ginahandum
apang sa gihapon
bala ang nagalagas.

Kamatayon, imbes sang kahilwayan.


Paglalakbay*

Maginaw na hangin ang dumadampi
sa malamig na umaga’y sinuong
ang hamog mula sa kalangitan.
Nabasa ang mga bisig na puno ng pulbura
sanhi nang kahapong engkwentro.

Muling ginising ng panaginip,
at nabuhay ang pusong may badya ng galit.
Mula sa mataas na bangi’y bumaba
kahit matarik pa ang daan,

mabato, maraming tinik;
at sa madulas na ilog ay susuong
kahit pa maraming mga buwaya
na kumukubli sa tubig
at nag-aabang ng maaaring lamunin.

Katiwasayan—

matagal nang inaasam
ngunit magpahanggang ngayon
bala ang naghahabol.

Kamatayan, sa halip na kapayapaan.

*Salin sa Filipino


Orland Agustin Solis is currently pursuing a BA in Literature at the University of the Philippines Visayas. His writing has appeared in “Nonrequired Reading in the Time of COVID-19 (Volumes 2 and 3)” from Kasingkasing Press and in “Talinghaga ng Lupa: Mga Tula” by Gantala Press.