Kapalaran, Inc.

Hindi ito ang unang pagkakataon na sumakay si Joaquin ng bus papuntang Maynila. Hindi na niya mabilang kung ilang beses na siyang nagpapabalik-balik sa iba’t ibang siyudad sa Kamaynilaan. Minsan sa Quezon City, tatlong beses na sa Makati, at dalawang beses naman sa Taguig. Lagi niyang bitbit ang ‘di kukulangin sa sampung kopya ng bio-data, at nagkalat din ang mga 1×1 at 2×2 na ID picture sa brown envelop niyang pinatibay paulit-ulit ng scotch tape. Dinamihan na niya, at baka suwertihin. Mahilig siyang magpamudmod ng bio-data sa kung saan-saang opesina, kahit madalas ay hindi naman siya pinapansin. “Susuwertihin ako ngayong taon. 1998, magiging mabuti ka sa akin.” Nasa San Ildefonso pa lang siya, ineensayo na niya sa isip ang mga posibleng itanong sa kanya ng mag-iinterbyu. Ang bakanteng posisyon ay sa Quezon City, sa isang opesina na nag-aasikaso ng “Greatest Dreams and Desires” ng mga tao. Hindi masyadong naunawaan ni Joaquin ang “Greatest Dreams and Desires” pero ang mahalaga, pasok siya sa pangangailangan ng opesina. Kailangan lang daw ay disi-otso ang edad pataas, walang asawa, walang anak, at maaaring idestino sa malayo kung kinakailangan.


Matagal inisip ni Joaquin ang pagpapadestino sa malayo. Nanilbihin na siya dati sa isang amo sa Davao bilang assistant checker sa payroll. Araw-araw may problema. May nawawala, may  kulang, may gustong bumale. May checker talaga ang kumpanya na madalang pa sa taglamig kung dumalaw sa plantasyon ng saging at pinya. Sa huli, tinamad na rin siya sa mabigat na trabaho at nagngangalit na mga empleyado, at nagpaalam nang makuha ang pinag-aagawang bonus. Inalok siya ng may-ari na lumipat na lang sa kanilang bahay – patuturuan daw siyang magmaneho nang maging drayber-mensahero. Tataas daw ang sahod, doble ng natatanggap niya sa kasulukuyan, at may dagdag pang mga tip at karagdagang mga bonus kapag sinama siya ng kaniyang among tsinoy sa malalayong lakad.

Maayos naman ang pakikitungo sa kaniya ng may-ari, ngunit hindi na makalilimutan ni Joaquin kung paano makitungo ang tsinoy sa mga tagapitas ng prutas at mga karaniwang  taong nagbabantay at nag-aalaga sa plantasyon. Hindi rin pinapansin ng may-ari ang trak-trak na mga bagong konskriptong mga trabahador tuwing mabigat ang anihan at kailangan ng mga karagdagang tao. Hindi makaimik ang mga trabahador sa mga patakaran ng plantasyon – lalo na sa kung magkano ang sahuran at ang paraan ng pagkakaltas sa suweldo. May mga bagay na hindi na dapat itanong, at may mga tanong na makapagpalayas sa iyo nang wala sa oras.

Wala sa isip ng may-ari ang tingnan ang kalagayan ng plantasyong nagbibigay ng milyon-milyong kita sa kaniya taon-taon. Dumadaan lamang ito minsan isang buwan. Masuwerte na kung dalawang beses isang buwan. Tuwing darating, ipinaghahanda nang malala ng empleyado ang espesyal na opesina na nakakandado ng tatlong beses. Sa loob ng opesina, may maliit na pridyider, malaking aircon, at isang malapad na mesang marmol. Sa likod ng mesa ay isang mamahaling upuan na sa IKEA pa ipinabili, bago inilipad ng Davao. Ang gusto ng may-aring  si Mr. Li Tsung, amoy rosas at kalachuchi ang kaniyang opesina pagpasok niya. Dapat may isang tray ng ubas, mangga at pakwan ding biniyak na, at inayos na parang bulaklak sa tray. Ang mga ubas at pakwan ay dapat seedless. Ang mga buto ng mangga’y binibigay niya sa mga empleyado, at natutuwa siyang panooring sinisipsip nito ang mga buto ng mga mangga, lalo na ang mga empleyadong babae. Kapag may natipuhan siyang empleyadong babae, inuutusan niya si Joaquin na bumili pa ng karagdagang mga prutas. Pinapabalatan niya at pinasasalansan sa isa pang mas malaking tray. Kung sino man ang matipuhan niyang empleyado’y libre na sa trabaho sa opesina ng isang araw, at sasamahan lang si Mr. Li Tsung hanggang sabihin ng may-ari na maaari na siyang umuwi.

Napakahilig sa prutas si Mr. Li Tsung. Gustong-gusto niyang namumutiktik sa katas ng prutas ang abuhing balbas na aabot na sa kaniyang kamison ang haba. May asawa si Mr. Li Tsung, at minsan pa lamang itong sumama sa plantasyon upang magmasid at ipaalala sa lahat ng empleyado na siya si Mrs. Tsung, at siya ang tunay na nasusunod. Mabalasik ang mukha nito, at tila idinapa sa harina ang mukha sa sobrang pulbos. Ang dalawang kamay naman ni Mrs. Tsung ay tila displey ng alahas sa mall, at sinisiguro niyang habang nagsasalita siya’t nagrereklamo kung gaano karumi ang opesina’y nakatingin ka lamang sa kaniyang mga hikaw, o di kaya nama’y sa kanyang mahabang kuwintas na aabot hanggang pusod, at kung hindi pa sumasakit ang iyong mata sa dami ng kumikinang na bato, ikukumpas pa niya ang isang kamay na halos tamaan na ang ilong mo’t itatanong – maliwanag?

Ang madalas binabati at kinakausap lang ni Mr. Li Tsung ay si Joaquin, at ang  mangilan-ngilang mga empleyado sa packing, distribution at payroll/accounting. Tila ba hindi niya nakikita ang mahigit sa isang libong trabahador na pumipitas at nag-eempake ng mga hinog na bunga ng saganang plantasyon. Ginamit na lamang ni Joaquin ang kaniyang bonus upang makauwi sa Luzon, kung saan naman tumanga siya nang matagal-tagal sa bahay. Hindi mataas ang pinag-aralan ni Joaquin, at hindi na siya pinagtapso ng kaniyang magulang. Sa ikalawang taon ng civil engineering ay tumigil na siya, at naghanap na ng mga maaaring mapasukan.

Tulad ng mga pinsan niyang nakatira lang sa malapit, pinatikim lang siya ng high school at kaunting kolehiyo bago pinatigil. Para sa mga magulang ni Joaquin, sapat nang masabing nakapagkolehiyo ang mga anak, at hindi naman sila mayaman. Ang pagtatapos at pagkakaroon ng karera ay para lamang sa mga mayayaman, tulad ng mga nagpapautang sa kanila ng abono at pananim noong nagsasaka pa sila ng palay, at ang mga bumbay na may walang katapusang balon ng pautang, na maaabot ang lahat ng ginhawa at pangangailangan sa murang halaga.

Ang parating bukambibig ng ama ni Joaquin na si Mang Tenorio, matutong lumugar, matutong sinupin ang sarili, maging ang mga pangarap. May mga pangarap na mas madaling abutin, tulad ng pag-aasawa at pagkakaroon ng mga anak. Maaari ring mangarap na mamasyal sa Maynila kapag may maaarkilang dyip na hindi masyadong mahal maningil. Maaari ring mangarap ng maliit na lupaing sakahan, kung saan pwede ka nang tumanda na at mamatay. Laging hinahambing ni Mang Tenorio ang buhay sa pagtatanim sa tumana. May tumutubo naman kahit sa maliit na lupa, at sapat na ito. Sapat na ang sapat-sapat, sa pang-araw-araw.

Sabi ni Ka Noli De Castro sa telebisyon, nagkaroon daw ng matinding depresyon sa buong Asya. Marami daw kumpanya ang humina, at marami ring nanganganib na magsara. Malaking unos ang depresyon sa lahat ng bansa sa Asya. Maging ang Singapore, kung saan OFW ang tita ni Joaquin ay hindi pinalampas ng depresyon. Kalahati na lamang daw ng dating sweldo ang tinatanggap dahil humina rin daw ang negosyo ng amo. Hindi pa raw makakauwi sa taong iyon ang tita ni Joaquin, at mahirap ang buhay. Apat hanggang limang taon pa siguro ang gugugulin bago makauwi.

Sa loob-loob ni Joaquin, na lumaking tumutulong sa munting tumana ng kaniyang magulang mula nang siya’y magkamuwang sa mundo, walang epekto ang mga depresyon-depresyon na yan. Ang mahalaga ay rumaket, dumiskarte, at siguradong hindi titirik ang mga mata sa gutom. Ang araw-araw na pamumuhay ay katumbas ng paninigurong walang mamamatay sa gutom kinabukasan. Laging iniisip ni Joaquin ang kasalukuyan at ang susunod na mga araw. Hindi pa sumasagi sa kaniyang isip ang hinaharap, ang pagtanda, ang pag-aasawa, at kung ano-ano pang bagay. Ang mahalaga ay kung ano ang meron ngayon, at kung ano ang kulang pa. Nang makapag-aral, namulat din si Joaquin sa mga bagay-bagay na hindi madaling ipaliwanag sa kaniyang mga magulang. Halimbawa na lamang ay ang kanilang walang maliw na pananampalataya sa mga nagpapautang, lalo na sa mga bumbay. Hindi maisip ni Joaquin kung paano sasabihin sa ina na ang sampun hanggang kinse pesos na kinokolekta sa kaniya ng bumbay araw-araw ay katumbas ng doble o higit pa ng tunay na presyo ng mga inuutang. Kung sa bangko ay ilang porsyento lamang ang patubo, ang patubo ng bumbay ay kalahati ng principal, o higit pa. At dahil tingi-tingi kung maningil, hindi napapansin ng mga magulang ni Joaquin ang tunay na halaga ng kanilang mga inuutang na kutson, rice cooker, at maging sala set noong nakaraang Pasko.

“Maliit lang naman ang singil, para lang bumili ng sigarilyo ang tatay mo.”

Paulit-ulit itong sinasabi ng ina ni Joaquin, na tila kinukumbinsi rin ang sarili na tama lang ang pangungutang, kahit minsa’y umaabot na ng tatlong daang piso o higit pa ang buwan-buwang binabayaran sa bumbay. Lampas na ng Disyembre ng sumunod na taon ay tuloy pa rin ang pagbabayad. Tuwing sinusuma ni Joaquin ang mga binabayarang utang ng mga magulang kung kani-kanino, ay nanlulumo siya. Napakalaki ng kapalit ng mga mumunting ginhawa sa kanilang bahay – pera sanang inipon na lamang nang makapag-enroll ang mga anak at makapagtapos kahit bungi-bungi ang mga semestre.


Pagdating sa Quezon City, minabuti ni Joaquin na tawagan ang kasintahang taga-Cubao. Tapos na si Rosemarie at nagrerebyu naman siya para sa board exam para maging ganap nang inhinyera. Naglakad nang medyo malayo si Joaquin sa paghahanap ng payphone na pwedeng gamitin. Naghanda siya ng marami-raming piso para matawagan ang kasintahan, na nagtitiyaga na lamang sa mga sulat at hindi pa makaluwas papuntang probinsiya. Mabigat ang malmal ng piso sa bulsa ni Joaquin, ngunit mas kampante siyang lahat ng kaperahan niya’y nasa bulsa. Hindi uso ang mga pitaka sa kanila, at maging ang kaniyang ama, lahat ng kita at ipon, laging nakabalot ng supot at nakabulsa sa harap. Dito mo masusukat ang tao sa lugar nila Joaquin – kung nakabukol sa ba sa dami ang pera, at kung ang kuwarta ba ay kitang-kita. Sa wakas ay nakahanap din si Joaquin ng isang DIGITEL na payphone. Lumutang ang kulay asul na kaha nito sa alikabok at init ng tanghaling tapat. Naghanda ng sampung piso si Joaquin, at naghulog ng dalawang piso sa biyak ng bakal. Umugong na ang dial tone sa hawak na telepono, hudyat na pwede na niyang tipahin ang numero ni Rosemarie. Ilang segundo ring nag-ring ang telepono bago may sumagot sa kabilang linya. Maaskad at tila galit ang boses. Tatay pala ni Rosemarie.

“G-good afternoon po, pwede po kay Rosemarie?”

  “Sino ba ito?”

  “Si Joaquin po.”

Nag-beep nang tatlong beses at tuluyan nang nawala ang kausap ni Joaquin. Napakurap si Joaquin nang ilang beses at umiling. Kumuha ulit siya ng barya at hinulog sa kaha ng telepono. Tinipang muli ang numero ni Rosemarie, at naghintay.

  “Wala dito si Rosemarie, nagrerebyu siya sa hotel. Hindi mo ba alam na sa isang buwan na ang board exam? Ano ka ba niya?”

Nanuyo ang lalamunan at mga labi ni Joaquin sa tanong. Hindi niya maunawaan kung bakit siya tatanungin ng ganito, samantalang bago siya umuwi sa probinsiya’y dumalaw naman na siya kila Rosemarie, at nagdala pa nga ng tatlong bayong na gulay, dalawang inahing manok, at mga saging pinutol pa niya ang mga piling sa bakuran ng tiyuhin niya. Hindi pa man ito pamamanhikan, siniguro ni Joaquin na sapat ang dala niya sa pagpapakilala. Nang bagsakan muli ng telepono si Joaquin ng ama ni Rosemarie, minabuti na ng binatang ibulsa ang mga natitirang barya at hanapin na lang muna ang opesina ng pinag-a-aplayan. Ang nakalagay lang sa ginupit niyang anunsiyo sa classified ads, Kapalaran, Inc. EDSA, Cubao, Quezon City. Napansin kaagad ng binata na may mali sa anunsiyo. Wala man lang eskinitang nabanggit, at lalong walang pangalan ng gusali, o katapat na tindahan man lang. Tiningnan ni Joaquin ang kagiliran ng EDSA, sa puntong abot lang ng kaniyang lumalabo nang mga mata. Imposible, buntong-hininga niya. Masyado yata akong nagpadalos-dalos sa pagluwas. Gustong magwala ni Joaquin. Bakit sa dinami-rami ng kaniyang mga paghahanda, hindi man lang niya naisip na tingnan ang address sa anunsiyo? Pinakainingat-ingatan pa man din niya ang kaputol ng classified ads, para nga madaling mabasa. Ngunit hindi niya binasang mabuti.

Saan na siya pupunta ngayon?

Tiningnan ni Joaquin ang lumang relo, isang asul na Swatch na bigay sa kaniya ng kamag-anak na pinalad maging masahista sa Canada. Malapit nang mag-alas nuwebe ng umaga. Alas-diyes kadalasan ang simula ng mga interbyu, at ‘yon ay kung may bakante pa nga. Minsan tinatanggihan din ang mga aplikante kapag walang ang punong-abala sa hiring, o ‘di kaya nama’y tinatamad itong humarap sa maraming ito. Madugo ang proseso ng magsasala ng dagsa ng mga aplikante na isa lamang ang iniisip – ang matanggap sa kahit anong trabaho, kahit maghintay maghapon. Walang alisan sa opesinang nag-aalok ng pag-asang magkatrabaho. Magutom, mainitan, mabuwisit na’t isumpa ang mundo, walang sukuan. Walang tayuan, at matira ang matibay. Kung hindi mo kaya ang pagkabagot sa matagal na paghihintay, hindi para sa iyo ang pagtatrabaho sa Maynila. Tinimbang mabuti ni Joaquin ang mga posibleng solusyon. May oras pa para umuwi na lamang siya sa kanila. Sasakaya lang siya ulit ng bus, at magkukunwaring namasyal lang siya ng Cubao. Pag-uwi niya sa kanila ng tanghaling tapat, magmamano lang siya sa mga magulang at magpapaliwanag na wala na palang bakante, at ang biyahe niya ngayong araw ay tulad ng marami pa niyang naging biyahe noong mga nakaraang mga buwan. Madali naman silang maniniwala. Papayuhan siya ulit ng tatay niya na mag-pokus na sa tumana, at baka naman pwedeng pormahan na niya ang dalagang anak ni pareng Lito, at magkababata naman sila’t madali nang magkakapalagayan ng loob. Inisip mabuti ni Joaquin ang magiging sitwasyon nila ni Rosemarie. Likas na matalino si Rosemarie, kaya hindi malayong mabagot ito sa paghihintay sa kanya, at sa pinangako ni Joaquin na pag-unlad ng pamumuhay.

Mahal naman daw siya ni Rosemarie, ngunit may mga simpleng bagay lang daw siyang kinakailangan mula sa binata upang maging mas panatag siya sa relasyon nilang dalawa. Pinakauna sa listahan ni Rosemarie ay ang pagbabalik sa Quezon City ni Joaquin para mas madalas silang magkita at magsama. Hindi naman sa minamasama ni Rosemarie ang pananatili ni Joaquin sa probinsiya, ani ng dalaga, ngunit kung wala naman itong interes sa pagpapatuloy ng pagsasaka ay mabuti nang mag-Maynila na nga lang ulit at mas sanay na ang binata sa siyudad.

Nang huli silang nagkasama, nagpapahiwatig na rin si Rosemarie na gusto niyang sumama kay Joaquin hanggang mag-umagana sa tinutuluyan nitong kuwarto na transient. Noong nag-aaral pa si Joaquin, siya ang madalas mag-aya nang pabiro-seryoso, ngunit kalaunan, si Rosemarie na ang parating nanunukso, lalo na nang malaman ng dalaga na may plano ang magulang ng binate na patigilin na ito sap ag-aaral. Ilang beses namang tumanggi si Joaquin nang maramdaman niyang seryoso ang dalaga, kahit alam ng Diyos at lahat ng anghel at santong amuyong nito na gustong-gusto niya si Rosemarie, at hindi na siya maghahanap pa ng ibang babae sa tanan ng buhay niya. Na parati niyang napapanaginipan si Rosemarie, na kasama niya sa kwarto, at nagbubulungan sila ng pangako habang umaagos ang kamay at labi nila sa katawan ng isa’t isa. Wala mang ilaw sa kaniyang pananaginip ay kabisado ni Joaquin ang bawat hubog at hulma ng katawan ni Rosemarie, kahit pa na ang uniporme nito sa eskwela ay polong panlalaki ang tabas. Natatakot si Joaquin sa sarili niya. Baka hindi siya makapagpigil, baka mawala siya sa sarili sa ligaya. Baka pagkatapos ng isa o dalawa o sampung gabing magkasama sila ni Rosemarie ay tatlo na sila sa halip na dalawa. Pagpasok ng third year sa pag-iinhinyero pa naman, napansin ni Joaquin ang tila pamumukadkad ng dalaga. May kakaibang giliw na ang pagkilos niya’t pagsasalita. Nalusaw ang mga nakasanayan ni Joaquin na mga kilos-lalaki nito, tulad ng pagiging matigas sa paglalakad, at ang pagkuyom pa minsan mga kamay natila manununtok ng makakasalubong. Lumambot na nga ng husto ang mga kilos ni Rosemarie, at maging ang bibig nitong dati ay punong-puno ng panunukso ay naging malumanay at masuyo sa pakikipagusap. Masuwerte ako, sabi ni Joaquin sa sarili noon. Nakita ko ang unti-unting pagdadalaga ni Rosemarie.


Nakaupo noon si Joaquin sa isang sementong plant box sa tapat ng isang tindhanan ng mga imahen ng Sto. Niño at Birhen. Dahil ayaw pa niyang gumasta sa meryenda, nilibang na lamang niya ang sarili sa panonood ng mga dumaraan. Babaeng nakadilaw na blusa at may dalang polkadot na payong. Lalaking pinipindot ang beeper, at mukhang naaaburido sa nabasa. Babaeng dala ang anak na maliit, at may supot ng shoemart. Sto. Niño na kumakaway. Nagimbal si Joaquin nang makita niyang gumalaw ang kamay at mga daliri ng Sto. Niño. Gusto na lang magtatakbo ni Joaquin, ngunit napako na siya kinauupuan. Ang sumunod sa pagkaway ay isang ngiti, at gusto na lang mamatay ng binata. Isa sa pinakatatakutan niyang bagay ay mga Sto. Niño na gumagalaw, o sumasayaw. Nakakita na rin kasi siya nito sa kanilang bahay, kaya iniiwasan niyang tingnan ang lumang altar nila sa salas. Hindi siya namamalikmata noon, at lalong hindi siya namamalikmata ngayon. Tulad ng nakasanayan, tumayo na lamang si Joaquin at naglakad palayo sa tindahan ng Sto. Niño at nag-antanda.


Marius Carlos, Jr. is a storyteller, essayist, and journalist. He is the current editor-in-chief of Revolt Magazine. He is also the English editor of Rebo Press Book Publishing. He is an independent researcher focused on transnational capitalism, neocolonialism, empire, and pop culture. You can reach him via social media at Minds and MeWe.

Si Lito

Down with imperialism, feudalism, fascism! Makibaka! Huwag Matakot!

Nagmamadaling isara ang mga tindahan sa paligid ng Embahada ng Amerika, nagsimula nang maglakad ang mga raliyista, dala nila ang kanilang mga bandila at malalaking trapal: Imperyalismo, Ibagsak!

Nagmamartsa kami habang lumalabas sa aming ngalangala:

Marcos, Marcos, Magnanakaw!

Marcos, Marcos, Magnanakaw!

Nakaabang na ang Constabulary sa paligid ng embahada, bumulong ang katabi ko, sana hindi 5th o Metrocom ang mga ito. Naintindihan ko ang gusto niyang sabihin, kilalang-kilala ang mga ito bilang malulupit sa mga aktibista. Wala naman akong dapat ikatakot, dahil kilala ako ng mga taga-5th at ilan sa mga metrocom.

Hindi natakot ang mahabang pila ng mga raliyista, sanay na rin naman ang mga ito sa banggan ng mga pulis. Binubuo ang mga demonstrasyon katulad nito ng iba’t ibang ideolohiya, karamihan sa mga ito ay nasa kaliwa ang paniniwala: Mga naniniwala sa turo ni Marx, kay Marx at Lenin, kay Kropotkin, Bakunin, at Emma Goldman. Mayroong hindi binabanggit na pagkakaisa at pagkahati: nakikita nilang dapat na panagutin ang estado sa lahat ng inhustisyang idinulot nito sa sambayanan, pero sa dulo, kung magtagumpay ang pinagkakaisahan nila, mayroong panahon ng pagkawatakwak at alam iyon ng mga ito, dahil bumalikwas ang mga Anarkista kay Lenin matapos nitong magtayo ng awtoritaryadong gobyerno. Pero nagka-isa sila nang pabagsakin ang monarkiya at ang gobyerno ni Alexander Kerensky.

Nang magsimulang magbanggan ang mga pulis at mga raliyista, palihim akong umalis sa hanay. Nanigarilyo lang muna ako sa gilid at pinanood na maghanpasan ang magkabilang panig. Mga tarantadong raliyista, ang sabi ko sa sarili, anong panama ng mga patpatin nilang braso sa baton ng mga pulis.

Nang mapagod ang magkabilang panig, nang mahimasmasan sila ng mga dumudugo nilang mga ulo, nagsi-atras na sila’t senyas na ito na kailangan ko nang bumalik sa hanay. Habang naka-taas ang kamao, sabay-sabay kaming sumisigaw, “Marcos, Hitler, Diktator, Tuta!” hanggang sa kainin ng dilim ang mga nagliliyab na mga mata ng mga kasama kong aktibista.

Dumiretso na agad akong Mendiola pagkatapos, ganito lang ang trabaho ko, sumama sa mga rally at magbalita sa unang ginang ng mga nangyari. Maliban dito, kailangan ko ring maghanap ng espiya ng kano sa mga rally, alam mo naman, ayaw na ayaw ng unang ginang sa CIA. Mga kupal daw ang mga hinayupak na iyon ang sabi niya sa amin, manggagamit daw ang mga hindot. Minsan daw itong bumisita sa palasyo, pinakitaan daw si Makoy ng sangkaterbang dolyar, pero magaling daw si Makoy dahil naamoy na agad niya ang gustong mangyari ng mga kano, alam niya rin ang nangyari sa Indonesia, kaya hindi niya tinanggap ang dolyar. Sinipa daw sila palabas ng palasyo. Kaya sumisipsip na lang sila sa kung saan-saan para makibalita at para may maireport sa Amerika.

Pagpasok ko sa palasyo, umakyat agad ako sa kuwarto ng unang ginang, medyo nasabik ako dahil alam kong magkukuwento na naman iyon tungkol sa mga karanasan nila ni Makoy habang eleksyon noong 1969. Magkatabi lang ang kuwarto ng unang ginang at ang opisina ng Presidente. Palaging nakasarado ang malaking pinto sa opisina ni Makoy, pero palagi kong nakikita na may naglalabas-pasok na mga opisyal mula sa militar.

Binati kami ng unang ginang, nagsipasukan na ang mga katulong, pasan-pasan nila ang malalaking plato. Inilapag nila ito sa mahabang mesang gawa sa makinis na kahoy. “African Blackwood ‘yan, ang pinakamahal na kahoy sa mundo.” Pagmamalaki ng unang ginang. Isa-isa niya kaming pinagsalita kung kumusta ang pinanggalingan naming demonstrasyon. Matagal ang presentasyon ng bawat isa, humigit-kumulang trenta kaming magbibigay ulat sa kaniya. “Mahalaga ang tungkulin ninyo sa bayan,” ang sabi ng unang ginang, “pinagsisilbihan ninyo ang bayan sa paglabas ninyo sa kalsada.”

Walang job opening para sa trabahong ito, nakatanggap na lang ako ng tawag dahil mayroon daw trabahong ibinibigay ang palasyo. Malaki daw ang suweldo at maraming benepisyo. Dahil dating militar si erpats, hindi ko na pinalagpas ang pagkakataong makapaglingkod sa palasyo. Kakaunti lang ang may pangarap na magtrabaho sa gobyerno, marami sa mga kaklase ko noon sa kolehiyo ang pulis na ngayon. Pagkatapos ko sa pag-aaral, hindi ko na itinuloy sa pagiging pulis. Mas malaki ang suweldo sa mga pribadong kompanya, private bodyguard ng kung sinu-sinong personalidad. Pero binitawan ko ito nang ipatawag ako sa palasyo, kailangan daw nila ng mga taong pupunta sa mga aktibidad ng mga maka-kaliwang grupo para magtulak sa mga ito na manggulo. Kailangan na kailangan na daw ni Makoy ng rason para manatili sa puwesto. Sa isip-isip ko, kailangan na kailangan ng Pilipinas si Makoy, siya na ata ang pinaka-matalinong presidente sa buong Pilipinas. Makikita naman iyon sa nangyaring pagbabago sa Maynila nang maupo siya, kasabay ng pagdami ng mga gusali ay ang pagdami ng trabaho. Mas dumami ang sasakyan, mas naging marumi, oo, pero kasama iyon sa pag-unlad.

Ang unang ginang agad ang humarap sa amin noong araw ng oryentasyon. “Mabilis lang ito, mga iho at iha. Ang trabaho niyo lang ay lumabas at makipag-usap sa mga tao sa labas. Alamin ninyo ang nararamdaman nila tungkol kay Makoy, tungkol sa akin, at tungkol sa gobyerno. Kailangan niyo ring pumunta sa mga rally kapag mayroon, babalik kayo dito sa palasyo tuwing biyernes ng hapon.”

Doon nagsimula ang lahat, nakaka-tatlong taon na ako sa trabaho. Marami sa mga kasamahan ko ang umalis, dahil naimpluwensyahan ng mga aktibistang nakasama nila. Masasabi kong naging tapat ako sa unang ginang. Hindi ko hinayaang mabahiran ako ng ideolohiya ng kaliwa, kahit na sabihin na nating palagi akong sumasama sa kanila.

May takot kasi ang unang ginang na isang araw, lusubin na lang ng mga nagrarally ang palasyo. Palagi niyang binabanggit sa amin na binabangungot siya, sakay daw sila ng helicopter papuntang Pawai, pero sa Hawaii sila napunta. Sinira daw ng mga raliyista ang palasyo, binasag ang kanilang mga mukha sa mga painting at sinunog ang koleksyon niya ng mga sapatos.

Kaya naisip niyang gumawa ng grupo na magbabalita sa kaniya ng mga nangyayari sa labas. Mataas, anya, ang pader ng palasyo. Kahit na umungaw siya sa pinakamataas na bintana, langit at pader lang ang nakikita niya. Ipinagpaalam na niya kay Makoy ang plano niya, sinabi ng kaniyang asawa na hindi siya mangingi-alam sa gusto ng unang ginang, basta’t mabibigyan siya ng kopya ng mga report na ipapadala ng grupo. Mayroon rin kasing sariling grupong binuo si Makoy noong 1969, madalas na binubuo ng mga sundalo na may mataas na ranggo.

“Ikaw, iho, halika nga.” Sabi ng unang ginang habang nakaturo sa akin, “Oo, ikaw. Ilang taon ka na?”

“Bente siyete po.”

“Mukha ka lang dise-otso.”

Napangiti ako, “Gusto mong bumalik sa pag-aaral? Kahit anong kursong gusto mo. Ipapasok ka agad, walang entrance-entrance exam. Ang kailangan mo lang gawin ay pumasok sa klase at makibalita. Mas maganda rin kung kaya mong sumali sa mga organisasyon.”

Iyon ang una kong assignment. Pumasok ako sa UP, unang semestre ng 1970. Ibinigay sa akin sa palasyo ang pangalan at student number na gagamitin ko: Rogelio Malabanan, 71 – 16291. Buong semestre kaming hindi bumalik sa palasyo dahil nasa London ang unang ginang, misyon na niyang makipag-usap sa mga lider ng iba’t ibang bansa at hindi na bago ang pag-alis-alis niya. Pilosopiya ang pinakuha nilang kurso sa akin, ang paliwanag sa palasyo, mas madaling makapasok sa inner circle ng mga aktibista kung may koneksyon sa pilosopiya ang kurso.

Hindi naman ako naiba sa kanila, pare-parehas kaming naka-sapatos, pantalon, at kamiseta. Sa canteen sa may Arts and Sciences ako madalas na nakatambay. Maraming grupo doon na nagdedebate tungkol sa bagong librong nabasa nila. Ang napansin ko, madaling nababara ng mga nakapagbasa kay Marx ang mga nagbabasa kay Adam Smith. Pero hindi sila natatapos sa debate, hindi rin nagpapatalo ang mga maka-Adam Smith, palagi silang may tirada sa mga Marxist.  Dito ko rin narinig ang kuwento tungkol kay Makoy, na kahit ako ay hindi ko alam. Nagpipigil na lang ako ng tawa kapag naririnig ko na may sakit daw si Makoy at malapit nang mamatay, na matagal na daw silang hiwalay ng unang ginang kaya madalas itong nasa ibang bansa. Pero ang pinaka-walang kuwenta sa mga narinig ko, malapit na daw ang rebolusyon at makapagtatatag na ng mas magandang lipunan.

Ano namang lipunan ang gusto nilang itayo, sa tuktok ng isip ko. Hindi perpekto ang Pilipinas, hindi rin perpekto si Makoy bilang presidente. Pero ginagawa nila ang lahat para gawan ng paraan ang lahat ng problema ng bansa. Palagi akong nasa palasyo at mas paniniwalaan ko ang mga naririnig ko doon kaysa sa mga estudyanteng ito.

Pero hindi ko itatanggi na minsan, naisip kong baka tama sila. Magaling ang mga estudyanteng ito na magpaliwanag. Marami rin ang nagbibigay ng simpatya sa kanila. Pero hindi nila makita na ang pagsunod at ang pagtulong sa gobyerno ang pinakamagandang gawin nila kaysa mag-organisa.

Para mas mapalawig pa ang kaalam ko tungkol sa aktibismo, sinubukan kong sumali sa mga organisasyon. Nakakuha na rin ako ng sapat na kaalam para magamit sa mga tanong nila tungkol sa lipunan. Mayaman ang Pilipinas, ngunit naghihirap ang sambayanang Pilipino. Kapag binanggit mo ito sa mga aktibista, ituturing ka na nila bilang kasama. Naramdaman kong nagdududa sila sa akin noong simula, lalo na at kumakalat sa unibersidad ang balita na nagkalat na ang mga intel sa loob, pero nawala ang pagdududa nila sa akin nang sunod-sunod ang pagdalo ko sa mga aktibidad ng organisasyon. Sa final rights, tinanong nila ako nang harap-harap, habang nakapiring ang mata, kung isa ba akong intel ng gobyerno. Hindi ako kinabahan sa pagsagot na isa lang akong estudyante. Pabiro pa nila akong tinanong kung bakit ang ganda ng bigote ko at hindi ako mukhang bagong graduate sa highschool. Ipinaliwanag ko naman sa kanila na ilang beses akong tumigil noon sa probinsya. Tinanong nila kung saan ang probinsya ko, ang sabi ko sa Bicol. Hindi na ako nagsinungaling dahil alam kong patibong iyon. May nagsalita ng Bikol sa mga nag-interbyu sa akin. Sinagot ko rin siya sa Bicol.

Pagkatapos ng final rights, miyembro na nila ako. Natapos ang gabi sa inuman. Kailangan lang magkaroon ng tiwala, iyon ang pinakamahalaga para makuha mo ang gusto mo sa kanila. Kapag may tiwala, kapag alam nila na nasa iisang pahina kayo. Madaling magbigay ng detalye, mas mabilis dumulas ang dila.

Nang bumalik ang unang ginang mula sa London, kami ang una niyang pinatawag. Mayroon daw siyang ibabahagi sa amin. Pagdating namin sa palasyo, malaking piging ang sumambulat sas amin. Tuwang-tuwa daw ang unang ginang sa mga natutunan niya sa London at gusto niyang ikuwento sa lahat ang kaniyang nalaman. Tumigil sa trabaho ang lahat ng mga opisyal sa palasyo, pati ang mga nagtatrabaho sa kongreso ay inimbitahan. Hindi dumalo si Makoy, mayroon daw itong importanteng lakad sa embahada ng Amerika.

Sinimulan ng unang ginang ang kaniyang talumpati sa pagpapakilala ng panibago niyang proyekto. Dahil na-inspire siya ng moon landing ng Amerika, gusto niyang magkaroon ng programa ang Pilipinas na magdadala sa mga Pilipino sa kalawakan. Ito ay isasagawa kasama ng gobyerno ng Amerika. Naibahagi rin ng unang ginang ang mga bagay na hindi nakikita, mga malilit na particles sa kalawakan na nakaapekto sa lahat ng tao sa mundo. Maipapaliwanag nito ang mga galaw ng tao, mga taong kumokontra sa gobyerno, mga kriminal, mga taong inihihiwalay ang sarili nila sa lipunan. Konektado ito, ayon sa unang ginang, sa Mercury Retrograde. Kapag nakarating ang mga Pilipino sa kalawakan, maaaring simulan ang pag-aaral sa mga particles na ito, magiging kilala ang Pilipinas bilang isa sa pinaka-unang bansa na magbibigay daan sa pag-aaral ng mga hindi pa napapangalanang particles. Mababago nito ang pagtingin natin sa lipunan, maraming teorya sa siyensya at humanidades ang maluluma, dahil sa huli ay kinokontrol tayo ng mga bagay na hindi natin kayang kontrolin, o hindi pa natin alam kung paano kontrolin.

Mauungusan ng Pilipinas ang Amerika at ang Rusya, ang sabi ng unang ginang, at sa wakas ay maipapakita natin kung ano ang tunay na anyo ng demokrasya na hindi alam ng dalawang bansang ito.

Dumagundong ang palakpakan, may ilan sa mga kasamahan ko ang tumayo para ipakita ang kanilang suporta sa unang ginang. Nagngingitian kami, nagkakamayan. Tinipon ulit kami ng unang ginang pagkatapos, interesado akong malaman kung ano ang maibabahagi ninyo sa akin, ng sabi nito, hawak niya ang kaniyang abaniko na pamaypay. Kumusta ang mga aktibista sa UP, ano na ang nangyari sa KM, ano na ang mga proyekto ng SK?

Nasa Nang malaman ng unang ginang na napakaraming ideya ang nanggagaling sa mga kabataan, nabanggit niya ang Fahrenheit 451 ng isang Ray Bradbury. Paano kaya, ang sabi ng unang ginang, na imbes na ipagbawal ang libro, suportahan natin ang mga nagsusulat sa Pilipinas. Palaguin natin ang kanilang ideya, ipalaganap sa mga aklatan ang mga sinulat nila. Wala tayong pipiliin, maka-kaliwa man o maka-kanan, basta’t may ideya, suportahan. Sa ganitong paraan, mas maraming pag-uusapan at pag-aaralan. Tatalino ang mga tao, pero hindi makakaramdam. Naiintindihan ba ako?

Walang gumalaw sa amin, ang punto ko, pagtutuloy ng unang ginang, kung ito ang totoo, habang hawak niya ang abaniko, ano pa ang totoo tungkol dito?

Kung ang pamaypay ko ay isang gawang sining, hindi na ito pamaypay, isasabit na lang ito sa dingding at titingnan ng mga tao. Pero pag-uusapan pa rin nila kung ano nga ba itong hawak ko, palamuti o pamaypay. Pag-uusapan nila ang gumawa ng pamaypay pero matagal nila bago pag-usapan ang may hawak nito. Kailangan nating ilayo ang mga tao sa iisang ideya.

Sa sobrang tuwa ng unang ginang sa kaniyang bagong ideya, pina-uwi niya agad kami. Namumula ang kaniyang pisngi na parang makopa. Tumatalon-talon siyang parang bata papunta sa opisina ni Makoy. Bago siya pumasok, pinasalamatan niya kami, pinaalalahanan na kasaysayan ang ginagawa namin at napakalaking pasasalamat ang ibinibigay ng palasyo sa mga serbisyo namin.

Pagkatapos ng ilang buwan, napansin kong mas dumami ang mga estudyante sa UP ang umaalis para mag-aral sa ibang bansa. Ang ilan sa kanila, mga aktibistang nasasakal na sa paranoia ng napaka-tagal na psych-warfare na ginagawa ng estado. Mayroon na kasing maingay na kuwento-kuwento na magpapatupad ng Martial Law si Makoy para palawigin ang kaniyang termino. Ayon sa bagong konstitusyon, pupwedeng magbaba ng Martial Law ang presidente nang hindi humihingi ng permiso sa kahit anong sangay ng gobyerno. Magkaroon lang ng panganib sa pundasyon ng gobyerno, pupwede itong ipatulad. Habang patuloy ang pagpaslang sa mga akbitistang lumalagpas sa hangganan ng kanilang kalayaan, kapag naamoy naming lumalapit na sila sa paghimok sa mga kapwa estudyante na mag-aklas, kapag umingay na ang pangalan nila pati sa labas ng unibersidad, kailangan silang iligpit. Hindi kami ang gumagawa noon, nagbibigay lang kami ng report tungkol sa estudyante, kung anong oras madalas na umuuwi sa dorm, kung saan nagpupunta, kung saan madalas naka-tambay.

Naglabas rin ang unibersidad ng mga grants sa mga mananaliksik at manunulat. Marami ang mga manunulat na nagpasa ng aplikasyon, maraming akda ang nailabas sa taong 1974 hanggang 1982. Pati si Makoy ay naglabas ng kaniyang mga libro na tumatalakay sa kaniyang pilosopiya sa pagpapalakad ng gobyerno. Ito ang rebolusyon, sabi niya sa kaniyang libro, bilang patama sa mga rebolusyonaro’t miyembro ng mga tinatawag niyang teroristang grupo.

Hindi nagtagal, may ilang estudyante ang nagbigay ng suporta kay Makoy. Ang ilan ay naimpluwensyahan ng mga propesor sa College of Law na kabarkada ni Makoy noong nag-aaral pa ito ng pag-aabugasya. Nagtayo sila ng organisasyon para mas mapalawak pa ang kanilang paniniwalang ang rebolusyon na kailangan ng Pilipinas ay pagsuporta sa mga repormang ginagawa ni Makoy.

Nang magsimula ang first quarter storm, isa ako sa mga nanatili sa tuktok ng Engg nang magkaroon ng Diliman Commune para magsindi ng kuwitis at takutin ang mga dumadaang helicopter. Nagtawanan ang mga kasama kong aktibista pagkatapos ng ginawa naming pagpapalipad ng mga kuwitis, kapag tiningnan kasi sa malayo, mukha itong mga bala ng bazooka. Hindi na bumalik ang mga helicopter pero mas naging mainit ang mga nangyayari sa mga entry-points ng unibersidad. Nabalitaan rin namin na mayroong mga estudyanteng nabaril sa University Avenue. Tumutugtug naman ang pagkanta ni Makoy sa kirida niyang si Ms. Beams.

Sa unang pagkakataon, naramdaman ko na kabilang ako sa kanila. Naaliw ako sa paraan ng pagkukuwentuhan ng mga nakasama ko habang sama-sama kaming kumakain. Ito ba ang hindi ko nakikita, ang tanong ko sa sarili, hindi ganito sa palasyo. Hindi ko nakakakuwentuhan ang unang ginang ng mga bagay na labas sa kaniyang interes. Napukaw ang atensyon ko ng mga nagkukuwento tungkol sa mga libro na nakuha nila sa Main Library. Mga libro daw itong hindi pa nailalabas para magamit ng mga estudyante. Ipinapakita nila ang mga nakuha nilang libro, mga libro ni Lenin at ng mga rusong manunulat. Tayo ang magsisimula ng Bolshevik ng Diliman, ang  matikas na sabi ng isa, tayo ang Red Army ng ating panahon!

Pagkatapos magpalitan ng mga pinapangarap nilang maging, nagbago ang takbo ng usapan nang mapunta ang usapan sa kung ano ang dapat na maging. Hindi naman malayo sa akin ang mga ganitong tanong dahil sa mga napasukan kong klase sa pilosipiya. Paano na lang ang kuryente kapag nagkaroon ng rebolusyon, paano ang tubig, paano na lang ang pagkain. Natatapos ang ganitong usapan sa pagbalik sa masa, ang masa ang magbibigay. Sila ang may hawak ng lakas paggawa at sila ang makapagbibigay ng mga iniisip nating unang suliranin. Sa ngayon, mga kasama, gawin natin ang lahat para mabago ang lipunan. Malayo pa ang laban pero hindi ito malabo.

May isang matandang tibak ang dumating, pinaalalahanan niya ang mga kasama namin na kailangan nilang ibalik ang mga libro sa main library dahil pagmamay-ari ng mga estudyante ng hinaharap ang mga libro doon. At natulog kami, kasama ng mga sikretong hindi ko masabi sa kanila, kasama ng mga huni ng kuliglig.


(Portrait: Alex Llorente)
Lumaki si Victoria Garcia sa Partido, Camarines Sur. Nagtapos ng BA Political Science sa University of Nueva Caceres. Kasalukuyan siyang nakatira sa Naga at nagsusulat para sa Tribuna, isang maliit na dyaryo sa Sorsogon, Sorsogon. Maaaring mabasa ang kaniyang nobela sa website ng Tribuna, pati na rin sa opisyal na Facebook Page nito. Kumonek sa kaniya sa https://www.minds.com/victoriagarcia/.

Pagkilatis

Para kay Ien, Paeng, at Andeng

Simula nang pumasok ako sa unibersidad, araw-araw kong hinahanap ang rason kung bakit ko piniling magturo. Binabagabag ako ng mga isipin katulad ng pagpapalakas sa sistema, na binabaliktad palagi ang kahulugan sa loob ng klasrum pero kapag nagtapos naman ang mga estudyanteng ito, pinapasok naman nila ang sistema dahil mayroon silang nosyon na kaya nilang baguhin ang sistema. Tsaka lang nila malalaman na sila na ang sistema at nakalimutan na nila ang mga natutunan nila sa loob ng klasrum. Kaya marami sa mga naging estudyante ng unibersidad ang mga politiko na ngayon na nagpapatupad ng dati nilang inaawayan.

May saysay pa ba ang pagtuturo kung ganito? Ito ba ang tanong ni Hemmingway, pagkatapos niyang manalo ng Nobel at maging tanyag na manunulat? Ito rin ba ang bumagabag sa mga pumanaw nang hindi natin nababalitaan pero mga patuloy na nawawala? Kung ang saysay ng sibilisasyon ay ang pagtataguyod ng lipunan sa pamamagitan ng karunungan ng mga hindi binibigyan ng pagkakataong magsalita pero kinukuhaan ng karunungan, sibilisasyon pa rin ba ito? Ang punto ba ng pagtuturo ko sa unibersidad ay hanapin kung ano ang wala sa lipunan para punan ito ng sistema, para hindi ito bumagsak nang tuluyan?

Limang taon na akong nagtuturo sa mga undergrad ng Unibersidad, kakatapos ko lang rin sa Masteral ko sa Antropolohiya. Ang una kong naisip habang naglalakad ako para kunin ang diploma ko sa Masteral, pagkatapos ng lahat ng binasa kong libro at mga pinag-aralang paksa, pasmado pa rin ang mga kamay ko na humawak ng panulat, hindi pa rin ako tiyak kung ano ang dapat kong paniwalaan tungkol sa lipunan. Ito na siguro ang tinatawag nilang existential crisis. Sa pagtuturo ng kasaysayan ng sibilisasyon sa mga estudyante ng Socio 10, itinuturo ko ba ito para maipakita ang karahasan na kaakibat ng pagtatanyag sa sangkatauhan bilang alpha-species sa kalakhan ng mga nilalang sa mundo, o para mabuwag ang konsepto ng alpha-species. Pero kahit na ganoon, hindi naman lahat ng estudyante ko ay nakukuha ang gusto kong iparating, at mas lalo na hindi lahat ng tao sa lipunan ang makakarinig o mabibigyan ng pagkakataong malaman ang mga itinuturo ko sa klase. Malaki lang akong alikabok sa napakalaking dumi na tinatawag nating mundo. Nakakadiri man pakinggan ang mga sinabi ko pero tuldok lang tayo sa isang nobela. Matatawa na lang ako habang nakahiga sa kama at nanghuhuli ng antok kapag naalala ko na ang lahat ng ginawa ko, ang pinagpatong-patong na pagod ko sa bawat akademikong taon, na wala pa rin akong nagagawa, wala pa rin kaming nagagawa para tuluyang kumalas ang lipunan sa pagkapandak nito.

Kaya kapag dumarating ang halalan ng mga susunod na lider estudyante sa unibersidad, at ilan sa kanila ang mga naging estudyante ko, inuulit lang nila ang matandang aral na ipinasa sa kanilang ng lipunan, ang aral na binabali namin sa loob ng silid-aralan. Kapag dumarating sila’t kumakatok sa klasrum para ipakilala ang kanilang sarili, mga trapo sila sa paningin ko na handang ipain ang mga estudyanteng kulang ang kaalaman sa kanilang mga paniniwala. Walang paniniwala ang aangkop sa lipunan, lalo na kung mayroong mataas at mababa. Kung mayroong paghahahalal ng representante para magbuka ng bibig para sa karamihan. Walang karamihan sa mga ganitong sitwasyon kung indibidiwal. Hindi nasusunod ang tama para sa lipunan, ang nasusunod ay ang tama para sa iilan. Nalalabuan ka siguro sa mga sinasabi ko, at hindi kita masisisi, dahil matagal naman na tayong pinandak ng edukasyon, matagal na tayong tinanggalan ng paa para maglakad, tinanggalan ng boses para magsalita, at pinutulan ng kamay para gumawa. Ang mga ginagawa natin, at kasama ako dito, ay panatilihing umiikot ang makinarya ng pera ng mga iilan. Ikaw ang trabahador para humigop ng yaman at ibigay sa mga amo mo. Alipin pa rin tayo sa mga hindi natin nakikita. Sa isang room-to-room ko nakilala si Andrea, isang lider estudyante sa unibersidad. Minsan ko siyang nakainuman, ang sabi niya sa akin, naniniwala siya sa isang lipunan na walang hirarkiya, posible itong mangyari kung magiging kaunti ang tao at kapag lahat ng tao ay tapat sa isa’t isa. Hangga’t hindi nagiging tapat ang mga tao, kinakailangan ng isang uri ng gobyerno na hahawak ng katotohanan. Kaya pati ang komunismo ay kinakailangang magtayo ng gobyerno kapag nagawa nilang pabagsakin ang kasalukuyang gobyerno. Hindi ba’t papalitan lang ng komunistang gobyerno ang kasalukuyang gobyerno at iyong sinasabi ninyong paglabag sa karapatang pantao ay mauulit lang ulit? Tiningnan niya lang ako habang kawak niya ang bote ng Red Horse na mayroon pang kaunting laman. Sa dami ng tao sa Pilipinas, magkakaroon ng giyerang sibil kung sakaling mawala ang gobyerno. Paano tayo makakasigurado na magkakaroon ng kapayapaan kung hindi muna natin susupilin ang mga lumalaban na ibalik ang pinabagsak na gobyerno? Seryoso na ang mukha niya, nakatingin lang ako ako sa kaniya habang binabanggit niya ang pangalan ni Marx at Lenin, napasadahan niya rin ang kultural na rebolusyon ni Mao. Pagkatapos kaya ng lahat ng sinabi niya, kapag lumabas na siya ng unibersidad, magbabago kaya ang paniniwala niya? Umiyak si Andrea, nasa bahagi na siya ng kaniyang kuwento kung saan binabalikan niya ang nangyaring Basic Mass Integration sa Bulacan, kasama ng mga magsasaka na nasa panganib ang lupang sakahan dahil sa gagawing airport ng gobyerno. Nagbanggit pa siya ng mga pangalan ng mga magsasaka na kumupkop sa kanila ng tatlong araw. Nasaan ang hustisya, ang tanong niya sa akin, walang hustisya sa mundo, ang sagot ko. Tumahimik siya, nakatingin sa walang lamang Red Horse. Namumugto na ang kaniyang mga mata, tinanong ko kung may plano ba siyang umuwi, umiling lang siya. Nawala na sa kaniyang mga mata ang kaluluwa ng kausap ko kanina. Mukhang nakarami ka na, Andrea. Gusto ko na sana siyang tanungin kung saan siya nakatira para maihatid siya pero nagkuwento na siya sa akin kung bakit siya naging aktibista, na parang hindi pa sapat ang mga ikinuwento niya para maging aktibista ang isang aktibista.

Minana niya ang aktibismo sa kaniyang mga magulang na kasama sa mga estudyanteng sumali sa First Quarter Storm. Pero hindi siya naging aktibista agad nang pumasok sa unibersidad, bumabalik sa kaniyang alaala ang pagkawala ng kaniyang magulang sa bahay dahil abala sila sa pag-organisa sa mga demonstrasyon sa Mendiola, pero kasama niya ang mga libro ng kaniyang mga magulang, 1st year highschool siya nang unang magsulat ng papel tungkol sa marxismo para sa National Essay Writing Contest kung saan siya ang pambato ng Calabarzon. Hindi siya nanalo, pero tuwang-tuwa ang kaniyang magulang sa kaniyang isinulat. Nang pumasok siya ng unibersidad, gusto niyang ilayo ang kaniyang sarili sa kahit anong kulay pula. Dahil sikat sa unibersidad ang kaniyang apilido, palagi siyang pinapadalhan ng imbitasyon na sumama sa mga educational discussion. Hindi niya tinanggap ang kahit isa sa mga iyon dahil sukang-suka na siya sa araw-araw na usapan ng kaniyang mga magulang sa bahay. At maliban pa dito, matagal na niyang natutunan ang mga iyon sa pamamagitan ng kaniyang tatay na tuwing wala itong ginagawa ay tinuturuan siya ng mga konseptong ginagamit nila para bigyang saysay ang mga nangyayari sa lipunan. Matalinong tao ang kaniyang tatay, ganoon rin ang kaniyang nanay, ang narinig niya sa mga aktibista ay sila ang tinitingala ng karamihan, mga buhay na imahe ng isang tunay na aktibista.

Isang araw, habang nag-aaral siya sa loob ng kaniyang kuwarto sa Sampaguita Female Dorm, tumawag ang kaniyang nanay, binalaan siyang huwag munang uuwi ng kanilang bahay sa darating na linggo. Hindi nito binigay sa anak ang dahilan, basta huwag siyang uuwi. Sumunod si Andrea sa iniutos ng kaniyang nanay. Nang sumunod na linggo, ganoon ulit ang utos ng kaniyang nanay. Napaghalataan ni Andrea na parang ayaw na siyang makita ng kaniyang mga magulang. Hanggang sa dumaan ang ilan pang linggo na hindi siya umuuwi. Nabalitaan na lang niya na pinaslang ng mga militar ang kaniyang mga magulang sa kanilang bahay. Kasama nila ang mga hinihinalang kadre. Ang kuwentong umabot sa kaniya ay sa kanilang bahay tumigil pansamantala ang sugatang rebelde. May isang kapitbahay ang nakakita sa pagpasok nito sa kanilang bahay. Nang rumonda ang mga militar sa kanilang lugar, pinasok ang kanilang bahay doon na nagsimula ang pagpaslang. Walang nakaalam kung ano ang nangyari sa loob ng bahay, nakarinig na lang ng mga putok ng baril, ilan-ilan lang naman, ang hinuha ay walang nangyaring shoot-out. Alam rin ni Andrea na walang baril na tinatago ang kaniyang mga magulang sa bahay, hindi sila naniniwala sa baril, instrument raw ito ng gulo. Ang kahit anong nakakunekta sa gulo ay hindi pupwedeng magbunga ng kapayapaan, ang sabi ng kaniyang ina.

Ilang araw hindi lumabas ng kuwarto si Andrea, pinagluksa niya ang bangkay ng kaniyang mga magulang sa kaniyang isip. Ang pinaka-mahirap na uri ng pagbuburol. Ang palagi niyang kausap ng mga panahon na iyon ay si Ziggy, minsan niyang naging kaklase at naging malapit niyang kaibigan. Hinimok ni Ziggy na lumabas si Andrea ng kaniyang kuwarto, masama ang hindi naaarawan, anya nito, masama rin sa isip ang magkulong. Tara usap tayo, pagyayaya nito.

Habang nakatingin si Andrea sa malaking salamin ng kaniyang kuwarto, nagdesisyon siyang lumabas para mawala ang simangot na nakikita niya sa kaniyang mga labi at ang bagsak niyang mga mata. Nagkita sila ni Ziggy sa Carillion, ito ang una nilang pagkikita pagkatapos ng huling semestre na magkaklase sila. Napansin agad ni Ziggy ang mga tato ni Andrea sa kaliwang binti at sa kaliwang braso. Wala pa iyan nung naging magkaklase tayo, ang sabi niya. Ngumiti si Andrea, ang pinaka-unang ngiti niya simula nang magkulong siya sa kaniyang kuwarto. Matagal ko na itong pinagawa, ano ka ba. Hindi mo lang nakikita kasi palagi akong nakapantalon sa klase. Pero itong nasa braso ko, kakapagawa ko lang nung isang buwan. Natuwa kasi ako sa nakita kong babae sa Cubao Expo, hindi ko na matandaan kung anong nakatato sa kaniya pero gandang-ganda ako sa konsepto ng pagtatatak sa katawan bilang sining. Sumang-ayon si Ziggy sa kaniyang sinabi. Habang nagkukuwentuhan, nagkayayaan silang uminom sa Maginhawa. Libre ko na, ang sabi ni Ziggy, nandoon rin yung mga kaibigan ko, puwede natin silang samahan. Naka-ilang bote silang dalawa. Tuwang-tuwa si Andrea kay Ziggy dahil nakakalimutan niya ang kaniyang mga isipin nang gabing iyon.

Kinabukasan, nagising na lang si Andrea na nasa apartment ni Ziggy. Katabi niya ito, sinubukan niyang gisingin ang kaibigan pero malalim ang tulog nito. Paglabas niya sa apartment ni Ziggy, iniisip niya kung anong nangyari kagabi. Hindi niya maalala kung mayroon bang nangyari sa kanila ni Ziggy, kung pumayag ba siya sa mga nangyari. Pero nakahubad siyang nagising. Pagdating ng gabi, nagpadala ng mensahe sa kaniya si Ziggy, sana walang magbago sa pagkakaibigan natin pagkatapos ng nangyari.

Nang tanungin niya ang mga kaibigan ni Ziggy kung anong nangyari, dinala daw siya ni Ziggy sa apartment dahil nag-blackout raw siya habang naglalaro sila ng beer pong. Hindi na sumagot si Andrea sa mga mensahe ni Ziggy, ramdam na ramdam niya sa kaniyang kalamnan ang panlalamig. Nandiri siya sa kaniyang sarili, nandiri siya sa naging desisyon niya. Humingi ng patawad si Ziggy sa nangyari, nalaman siguro nito na nagtatanong na si Andrea tungkol sa mga nangyari. Lasing din ako nung gabi iyon, ang sabi nito, kung sa tingin mo ginusto ko ang nangyari nagkakamali ka.

Matapos ang ilang araw ng pakikipaglaban sa mga demonyo ng sarili, pumasok sa hinuha ni Andrea na hindi na niya mababago ang nangyari. Tapos na ang mga ito at hindi na niya mababago ang mga iyon. Ang magiging hakbang niya ay itayo ang sarili at magpatuloy.

Tinanggap niya ang imbitasyon na sumama sa educational discussion. Hanggang siya na ang nagbibigay nito sa mga bagong miyembro ng mass organization.

Dito natapos ang kaniyang kuwento. Tuluyan na siyang bumagsak dahil sa kalasingan. Dahil hindi ko alam ang kaniyang bahay at ayaw ko ring makita ako ng ibang tao na buhat-buhat siya, bilang mga estudyante ang nakatira sa Krus na Ligas, minabuti ko na lang na hintayin siyang magising. Ala-singko na ng umaga nang magising siya. Hindi niya na rin maalala kung sino ako, lasing na kasi siya nang umupo sa table kung saan ako nakaupo. Siguro, hindi na rin niya alam na naikuwento na niya ang buong buhay niya sa akin. Humingi ng pasensya si Andrea sa akin, naalala niyang umupo siya sa lamesa kung saan ako umiinom pero hindi niya matandaan kung anong sumunod na nangyari. Mahaba-habang kuwentuhan ang nangyari, ang kantyaw ko pero mukhang hindi niya nakuha ang sinabi ko. Nagpasalamat siya at humingi ulit ng pasensya bago nagmamadaling umalis.

Nang mga sumunod na gabi, hindi ko na ulit nakita si Andrea sa inuman, hindi naman sa hinahanap ko siya. Pero gusto ko sana siyang makakuwentuhan ulit. Napaka-interesante ng kaniyang buhay, kung totoo nga ang mga sinabi niya at hindi kuwentong lasing. Hindi ko kilala ang kaniyang mga magulang, siguro dahil hindi naman talaga ako sumusubaybay sa mga pigura ng aktibismo kung hindi sa teoryang kanilang ginagamit.

Hindi kami nagkita ulit pero naalala ko sa kaniya ang mga kumatok sa klasrum para mag-room-to-room. Mayroon na naman kasing pinatay na magsasaka sa Nueva Ecija at aktibong-aktibo ang mga aktibista na ipaalam ito sa mga kapwa nila mag-aaral ang pangyayari. Pinapasok ko siya sa klasrum, hinayaan ko siyang magsalita. Tinapos nila ang kanilang talumpati sa pagbibigay imbitasyon sa mga estudyante na makilahok sa gaganaping educational discussion. Lumabas sila ng klasrum, kinuha ang sign-up sheet na ipina-ikot nila. Nagpatuloy ako sa pagdaldal tungkol sa kahalagahan ng anyong tubig sa pamumuhay ng mga sinaunang tao, hindi lang sa Pilipinas kung hindi sa iba’t ibang bahagi ng mundo.

Nang dumating ang enrollment, nilapitan ako ni Andrea sa department. Gusto niyang pumasok sa klase ko pero puno na ang slot. Pumasok ka sa unang araw ng klase, tsaka ko pipirmahan yang enlistment form mo, ang sabi ko sa kaniya.

Dumating nga siya sa harap ng klasrum sa unang araw ng klase. Hawak niya ang kaniyang enlistment form, naghihintay na sa loob ang karamihan sa mga estudyante ko. Humanap ka na ng upuan, ang sabi ko sa kaniya pagkatapos kong kunin ang kaniyang enlistment form.

Kung susumahin, magaling na estudyante si Andrea. Tahimik lang siyang nakikinig sa klase pero matalas ang mga salitang ginagamit niya sa kaniyang mga sanaysay. Mayroon kasi akong requirement na kailangang magpasa ng sanaysay tungkol sa lahat ng paksang natalakay, pinapasa ito tuwing biyernes. Hindi katulad ng ibang estudyante na pinipilit na pinapaabot sa itinakda kong haba ng sanaysay, lagpas ng dalawa hanggang limang pahina ang pinapasa ni Andrea. Marami siyang nasasabi sa bawat papel na ipinapasa niya at hindi siya nag-uulit ng hinuha, maliban na lang kung magkalapit ang paksa. Hindi rin siya lumiliban sa klase kahit na aktibo siya sa pagsasaayos ng kaniyang sinalihang mass organization. Palagi siyang nasa harap, hawak ang malaking tarp na nakalagay ang kanilang panawagan.

Pero may isang pagkakataon sa klase na nagkaroon kami ng matinding argumento. Nabanggit ko na kung magkaroon ng rebolusyon, walang magbabago dahil magpapalit lang ang pangalan pero hindi ang porma ng gobyerno.

Para ipakita ito sa kaniya, ipakilala ko ang konsepto ng hirarkiya. Sa madaling sabi, mayroong nasa itaas mo at mayroon ring nasa ibaba. Sasabihin sa’ yo ng lipunan na kailangan ang hirarkiya para magkaroon ng kaayusan sa lipunan, ang mga nasa ibaba ang magtatrabaho para itaguyod ang lipunan habang ang mga nasa itaas ang mag-iisip para sa mga nasa ibaba. Kailangan ring sumunod ng mga nasa ibaba sa batas na ginawa ng nasa itaas (at marami sa mga batas na ito ay para sa ikabubuti ng mga nasa itaas kaysa sa mga nakakaraming nasa ibaba). Kapag hindi ka sumunod sa batas, ikukulong ka. Habang ang mga gumawa ng batas, kahit na ilang beses silang lumabag, palalagpasin lang ito ng mga nagpapatupad ng batas, na nasa ilalim nila. Kaya itinuturo sa atin na dapat irespeto natin ang mga abogado, pulis, sundalo, at mataas ang tingin sa mga doktor, mga edukadong tao. Ito ang punla na iniwan sa atin ng hirarkiya. Sa hirarkiya rin nagmumula ang burukrasya na nagpapalaki ng amag sa lipunan, maraming tao ang hindi makatanggap ng mga benepisyo na para sa kanila dahil sa napakaraming resikitos, kailangan ng sampung valid ID habang kumukuha ka ng ID, kailangan mong iwan ang orihinal na birth certificate mo at kailangan mo na namang magbayad para makakuha ng panibagong orihinal na birth certificate. Ito nga naman ang pinagkakakitaan ng gobyerno para panatilihing umiiral ang kanilang sistema. Mula sa paghihirap ng masa, nakakalimutan na natin kung ano ang kahulugan ng kalayaan, ang kalayaan natin ay ang makapasok sa trabaho araw-araw, ang kumita ng kaunti sa napakahabang oras ng trabaho, ang mangarap na umangat sa buhay pero hindi mabago ang lipunan. Tinapyasan ng malaking bahagi ang ating frontal lobe nang hindi natin nalalaman, dahil ang nalalaman natin ay kung ano lang ang pinapahintulutan na isipin. Pumapasok na siguro ako sa neuroanthropology kung saan mayroong epekto ang lipunan sa kung paano tayo nag-iisip o kung paanong nabubuo ang kultura mula sa isip. Napakalawak ng usaping ito pero dito tayo magsimula: Nagkakaroon ng pagkakaiba-iba sa kultura ang bawat lugar sa mundo, isang bansa lang mayroong ibang kultura ang isang lugar na wala sa iba pang lugar. Ito ay dahil sa pagkakaiba nila ng karanasahan, ng kapaligiran, ng wika, at marahil ng kinakain. Mayroong aspekto ang bawat salik ng ating kapaligiran sa pagbuo ng kultura. Nangyayari ito sa prefrontal cortex na tumanggap ng impormasyon at nagbibigay dito ng kahulugan kasama ng mga impormasyong mas naunang naimbak. Kaya nagkakaroon ng pagkakaiba sa kultura, ang Japan ay mayroong kimono habang ang Pilipinas ay may bahag. Magkakaiba rin ang pananalita at pagsusulat ng mga ito, mayroong Gikuyu, Pranses, Cebuano, Rusya, Fokien. Sa bawat wika na ito, na mayroong iba’t ibang pinanggalingan na wika, lumalabas ang iba’t ibang kultura, mga paniniwala na nagtatangi sa mga tao sa isang espisipikong lugar. Hindi magkakatulad ang kaayusan sa mga lugar na ito, iba rin ang sistemang pampulitikal na pinapairal ng kani-kanilang mga gobyerno. Kahit na ang sosyo-ekonomikal na kalagayan ng mga mamamayan ay nagkakaiba.

At katulad mo, sasabihin nilang nahihibang na ako’t nawawala na sa sarili. Tatawanan ko naman sila dahil alam kong hindi nila ako naiintindihan. Mga ingrato dahil kaming mga guro ay araw-araw na nakikipagbaka sa mga isipin para lang maipakita sa marami na ang lipunan ay malaking tipak ng tae, at ang mga tao ang mga langaw na aliw na aliw dito. Tama, tae ang lipunan. Langaw ba ako? Oo, dahil walang makakalabas sa pagiging langaw pero may mga langaw na pinipiling sabihin sa mga kapwa langaw na maraming mikrobyo ang kinahuhumalingan naming tae.

Mayroon rin namang nagtaguyod ng imperyo ng tae na mukhang hindi tae. Akala nila, kapag binago nila ang hugis ng tae, mababago nila ang amoy at ang nilalaman nito. Pero langaw pa rin sila, at tae pa rin ang iniikutan nila.

Ngayon, dalawa lang ang iniisip kong uri ng lipunan: Mawala lahat ng tao at hayaang mabuhay ang mundo, o hayaang mabuhay ang tao kasama ng mundo. Hindi naman nakakalito ang huli kong sinabi dahil simula nang matuto ang tao na gumawa ng apoy, magtayo ng mga bahay, magkaroon ng kultura, ito ay kapalit ng mundo. Ang pag-unlad ng karunungan ng tao ay pagsira sa kalikasan, ang pag-unlad ng sibilisasyon ay pagkabutas ng ozone.

Magtatanong ang isang estudyante ko sa klase, anong kasiguraduhin natin na magkakaroon ng kaayusan kung walang mga pulis, militar, walang sistema na magpapanatili nito?

Tama nga naman, paano nga naman iyon?

Nag-iisip ka sa loob ng sistema, ang sabi ko sa kaniya, kung gusto nating makagawa ng pagbabago sa lipunan, kailangan nating mag-isip sa labas nito. Ano ang lipunan kung saan hindi na kailangan ng militar, ng pulis, ng gobyerno. Ano ang magiging panibagong kaayusan sa kawalan ng mga ito. Posible ba itong mangyari kung ang panghahawakan natin ay ang konsepto ng kaayusan na binigay sa atin ng lipunan? Hindi tayo makakarating doon kung patuloy tayo sa ganitong lebel ng pag-iisip. Pagkatapos kong sabihin iyon, nagbigay ako ng gawain sa kanila, kailangan nilang bumuo ng isang mundong iba ng sistema, iba ang lipunan, maging manunulat kayo at gumawa kayo ng kuwento, ang dagdag ko.

Pagdating sa akin ng mga ginawa nila, nakuha nilang lahat ang gusto kong ipakita. Nakapagsulat sila ng isang panibagong mundo kung saan walang hirarkiya. Pagkatapos kong basahin lahat, nagpadala ako ng tanong sa kani-kanilang email. Paano natin maisasakatuparan ang mga isinulat nila.

Sa mga ganitong pagkakataon sa buhay ng pagtuturo, natutuwa ako dahil alam kong hindi lang ako ang nahihibang sa pag-iisip, hinihibang ko rin ang mga estudyante ko. Pero ang malungkot ay ang pagpili nila sa pagbalik sa sistema, sa kaayusan sa loob ng sistemang ito. Kaya pagkatapos nila sa pag-aaral, walang nagbabago.

Iba-iba nga naman ang paniniwala ng mga tao, iba-iba ang politika. Dito rin nabubuhay ang sistema, sa kawalang kaisahan ng mga tao. Kaya hinahayaan ng sistema na manatili ang iba’t ibang ideolohiya. Dahil dito nanggagaling ang suliranin kung saan binibigyang dahilan ang pagpapanatili ng sistema. Dapat mayroong kaaway at tatawaging kalaban ng lipunan. Ito ang nagbibigay katarungan sa mga ginagawa ng sistema, lohikal lang naman na kapag mayroong kalaban dapat na magkaiba ang lahat para labanan ito. Dito nagsisimula ang pagkabulag natin, dahil naisaksak na sa atin na ito ang dapat nating gawin, at gagawin natin ito para sa ikabubuti ng lahat. Pero ang totoo, ang ikabubuti ng lahat ay wala sa kamay ng mga nasa itaas. Ang ikabubuti ng lahat ay ang pagkakaroon ng pantay na relasyon sa isa’t isa at magkaroon ng mas ligtas na lipunan hiwalay sa karahasan. Dito magsisimulang sabihin na isang paraiso ang gusto mo, hindi ito mangyayari. Walang paraiso sa mundo, nabuhay tayo para magdusa. Isang eutopia, piksyunal na mundo kung saan walang hirap. Sinisira ng ganitong argumento ang pag-asa na magkaroon nga ng pagbabago ang lipunan. Ang gusto lang naman nilang sabihin ay makuntento na kayo sa kung anong mayroon tayo, huwag mong abutin ang hindi naman naaabot. Sino ang nagsabing hindi ito mangyayari o hindi nating kaya na abutin kahit ang pinakamalapit dito. Sila pa rin na nasa itaas, mga nabubuhay sa napakalumang sistemang ipinasa pa sa kanila ng kanilang mga ninuno. Ito rin ang sinasabi ng Kristiyanismo, ang pinakamalaking relihiyon sa mundo, ang pagkamit sa buhay na walang hanggan ay ang pagiging kontento sa mundong ito, may pangakong nag-aabang sa mga nagpapaging banal ng kanilang sarili.

Sa isang banda, isang epektibong solusyon ito para manatili ang hirarkiya sa mundo. Kapag may mga taong hindi naghahangad ng pagbabago, walang magbabago. Pero ang mga taong naghahangad ng pagbabago batay sa kanilang paniniwala’t nakabatay sa sistema ng hirarkiya ang nagpapalakas dito.

Ang punto ko ay dapat nating tibagin ang mga ito para mabuhay labas sa sistema at para makamit natin ang hustisya na palagi nating nakikita at hinahangad sa mga binabasa at inaaral natin.

Tumingin ako sa relos ko pagkatapos kong sabihin ito, tamang-tama lang sa oras. Pinaalala ko na pasahan na ng kanilang sanaysay sa biyernes, sinabihan ko rin sila na walang pasok sa biyernes para bigyan sila ng pagkakataon na makapagsulat papel. Nagsitayuan ang mga estudyante, inayos ko naman ang mga papel ko sa mesa.

Nagkita ulit kami ni Andrea sa inuman, wala siyang hawak na Red Horse nang maki-upo siya sa table. Paano natin mababago ang lipunan kung hindi natin lalabanan ang sistema sa paraan ng paglaban nila sa mamamayan? Matalas ang tingin niya sa akin, seryoso ang tono ng kaniyang boses. Hindi mo sila puwedeng labanan sa laro nila, kailangan mong umalpas sa paraan nila. Ang taong bayan, hindi sila ang gobyerno, hindi sila nanunungkulan. Nagiging gobyerno ang gobyerno dahil nabibigyan nila ang tao ng kasiguraduhan na sila ay kabilang sa isang bansa, na sila ay mga Pilipino. Ngayon, sabihin mo sa akin kung paano tayo lalabas sa estilo ng estado, lalabanan natin gamit ang baril? Sa paghawak mo ng armas, sa pagpitik mo ng gatilyo, hindi lang ang mga sundalo ang nilalabanan mo kung hindi ang mga taong naniniwala na ang mga sundalo ang susugpo sa mga binansagan ng estado at ng mundo bilang mga terorista. Wala sa paghawak ng baril at pagpapaputok nito sa kalaban ang solusyon sa impiyernong ito. Kung mayroon akong aral na maibibigay sa ‘yo, tao ang bumubuo sa lipunan at tao rin ang magsasalba dito. Tiningnan ko siya sa mata habang sinasabi ko ang mga sumunod na pangungusap: Para mabago ang lipunan, kailangan mong kunin ang puso ng tao. Kailangan mong ipakita sa kanila kung ano ang gusto mong mundo. Kung ang paggamit ng baril ang nakikita mong mundo, iyon rin ang makikita nila. Kung dahas ang nakikita nila, dahas rin ang gagamitin ng estado para ipakitang ikaw ang kalaban. Ilang milyong rebolusyon na ang nangyari sa mundo simula nang matuto ang taong magsalita, pero nandito ba tayo sa lupang pangako ng mga rebolusyonaryo?

Dinagdagan ko pa ang mga sinabi ko, nawala ang talas sa mata ni Andrea, pero nakakaramdam ako ng inis. Mayroong pagka-agit sa kaniyang mga tingin, na nakikita ko sa mga dati kong nakakausap tungkol sa kilusan at sa ginagawa ng kaliwa. Ang gusto ko lang ipakita, Andrea, maraming paraan ng paglaban sa sistema. Marahil, hindi ninyo nakikita iyon dahil nabigyan kayo ng isa sa maraming solusyon at akala ninyo, ang isa na ito ang tunay na magsasalba sa Pilipinas. Malakas ang makinarya ng estado, matagal na nitong nakuha ang isip ng mga Pilipino. Malalim ang basag na iniwan ni Marcos at ng Bagong Lipunan. Ano sa tingin mo ang dahilan kung bakit nananatili pa rin sa puwesto ang mga Marcos, kahit na muntik na silang patayin ng taong bayan noong 1986? Nakalimutan na ng mga Pilipino ang mga panahon ng hikahos dahil hindi ito pinapaalala sa atin sa eskuwelahan, sa komunidad. Kaya marami sa mga ipinanganak noong Martial Law, kahit na wala pa silang muwang, naniniwala pa rin na si Marcos ang pinakamagaling na presidente ng Pilipinas.

Liberal, ang banggit ni Andrea, ngumisi ako. Ilang beses ko nang naririnig ang salitang iyan, masama bang maging liberal, Andrea? Namumula na ang mga pisngi niya. Napansin ko ang tato niya sa braso, at naalala ko ang ikinuwento niya noong huling araw.

Hindi pa ba sapat na ebidensiya ang nangyari sa kultral na rebolusyon ni Mao, o ang kasalukuyang lagay ng Cuba ngayon? Hindi mabubuhay ang komunismo, o kahit anong uri katulad nito sa isang lipunang globalisado. Kakailanganin ng isang bansa na mag-angkat ng mga bagay na wala sa kaniyang bansa. Tingnan mo ang nangyari sa Cuba, komunista pa rin ang kanilang gobyerno pero hindi nila magawang umunlad dahil sa trade embargo na ipinataw sa kanila ng Estaados Unidos. Ang gusto kong sabihin, kahit na manalo ang rebolusyon at makamit natin ang tunay na demokrasya, kung ikakahon ito ng ibang bansa bilang mga demonyong hindi nakikita, katulad ng komunismo, hindi magtatagumpay ang kahit anong itataguyod na gobyerno. Bakit ba kayong mga aktibista, mga batang aktibista na wala pang ganoong karanasan ay nagpupumilit na kayo ang tama, matapos ninyong makapagbasa ng mga ginawa ni Marx, o mga teorya ng mga makakaliwang pilosopo. Maraming sira-ulong matanda pero marami sa kanila ang ikinayod ang sarili sa tinik-tinik na daan para lang matutunan na ang kabulukan ng sistema ay naka-ugat ng malalim sa kamalayan nating mga Pilipino.

Ano bang paniniwala mo, Prop? Ano tawag sa pilosopiya na pinanghahawakan mo?

Kailangan bang magkaroon ng tawag ang isang paniniwala? Kailangan ba nating bigyan ng pangalan ang paninindigan?

Hindi ba’t community development ang kurso mo, Andrea? Tumango siya. Bakit iyan ang kursong kinuha mo? Pinapaikot-ikot niya ang boteng kaninang hawak niya. Gusto kong pag-aralan ang komunidad. Gusto kong alamin kung bakit mayroong mahirap at mayroong mayaman. Bakit mayroong bahagi ang komunidad na puro mahirap, at mayroong bahagi na puro mayaman. Nalaman ko ito nang pumasok ako sa unibersidad, Prop, kahit na palaging binabanggit sa akin ng tatay ko ang mga ito sa akin, sa loob lang ng unibersidad ko lubhang naintindihan ang dinaranas ng mga tao sa labas. Kaya naiinis ako sa ‘yo dahil minamaliit mo ang mga ginagawa ng kilusan, bakit hindi mo ituro sa mga tao iyang sinasabi mo at para malaman nila kung ano ang mundong gusto mong buuin.

Alam nila iyon, Andrea, innate sa atin ang maging mapagbigay, ang sagot ko. Nagpatuloy siya sa pagsasalita. Anong gagawin ng isang magsasaka na lubog sa utang, walang sariling lupa, at binabayaran ng nuwebe pesos kada-araw? Malay ka ba sa mga kuwento nila? Sino ba ang matagal nang tumutulong sa mga magsasaka at manggagawa kung hindi ang kaliwa. Ang kaliwa lang ang kakampi ng masang api.

Kapag binasa mo ang Das Kapital ni Marx, nakakalimutan nating kritisismo ito sa sistema ng kapitalismo. Nag-iisip si Marx sa loob ng sistema, hindi sa labas nito. Kaya isang death trap ang mga isinulat ni Marx sa mga katulad mo, dahil nalilimitahan nito ang gusto mong isipin.

Komunista bang matatawag ang mga Zapatista ng Mexico, hindi. Matagumpay ba sila sa pagbubuo ng komunidad, oo. Nag-isip ba sila sa loob ng mga libro ni Marx at sa paglaban sa kapitalismo gamit ang armas? Sa isang banda, oo, pero itinaguyod nila ang sariling ekonomiya ng komunidad labas sa mga ibinibigay ng nasa labas. Hindi rin nila pinabagsak ang gobyerno ng Mexico, nagtayo sila ng sarili nilang gobyerno, ng sariling pamayanan. Nagawa nilang makipag-usap sa iba’t ibang sektor ng lipunan, at nagkaroon sila ng pagkakaunawaan sa pagitan ng mga Zapatista at hindi Zapatista. Hindi ito nagiging epektibo sa Pilipinas, kahit na anong gawin ng kaliwa na pakikipag-usap sa iba’t ibang sektor, nagkakaroon ng takot ang mga indibiduwal at organisasyon na makipag-ugnay sa mga makakaliwang grupo dahil dini-demonyo ng gobyerno ang kaliwa. Hindi naman ito iba sa ginagawa ng Amerika lalo na sa panunungkulan ni Ronald Reagan, na isa sa mga nagsulong ng anti-komunistang paglaban nito kasama ng mga kaalyado nitong bansa.

Ngayon, Andrea, tatanungin kita, paano natin gagawin ang mga ginawa ng Zapatista sa Pilipinas? Ano ang nagawa ng Zapatista na hindi nagawa ng kaliwa? Hangga’t hindi nating tinatanggap na sira na ang imahe ng kaliwa sa Pilipinas, hindi natin mababago ang naratibo ng Pilipinas. Ang patuloy na pakikibaka nang hindi nakikita ang sakit na dala-dala ng kilusan ang ikamamatay nito. Ang ginagawa niyo lang naman ay ulitin ang pagkakamali na ginawa ng mga mas nauna sa inyo, hindi kayo radikal kung hindi ninyo kayang baguhin ang inyong mga sarili. Sa ngayon, carbon copy ka lang. Marami na akong nakilalang katulad mo, nasaan sila ngayon?

Umalis si Andrea, hindi na siya nagpaalam. Inubos ko na ang laman ng hawak kong bote at tsaka umuwi sa bahay. Binabagabag ako ng isipin na pagkatapos ng lahat ng sinabi ko kay Andrea, parehas lang kaming nakakulong sa mga konsepto na alam namin. Pinipilit kong intindihin ang mga binabasa ko, mga isinulat ng mga patay na tao tungkol sa kaniyang milyu para hanapin ang kahulugan sa mga nangyayari ngayon. Hinahanap ko rin ang sagot sa mga malalaking tanong ng mundo. Sino ba ang dapat kong paniwalaan, ano ba ang gamot sa pagdurusa.

Patapos na ang semestre, tatlong linggo na ring hindi pumapasok si Andrea. Nagpadala ako sa email niya ng babala na malapit na siyang umabot sa pinapayagang bilang ng pagliban sa klase. Kahit ang mga kaibigan niya sa klase ay hindi wala nang balita kung nasaan siya, nagdeactivate raw ito ng kaniyang mga social media account. Nakakapanibago ang klaseng wala siya dahil walang nagtatanong, wala ring gustong makipag-argumento sa mga sasabihin ko. Umabot na ba sa sukdulan ang pasensya ni Andrea sa mga sinasabi ko, o baka gusto niya munang huminga at buuin ang sarili bago ulit sumabak sa debate. Lumagpas ata ako sa huli naming pag-uusap, umalis nga siyang hindi nagpapaalam. Naalala ko ang kaniyang kuwento tungkol sa pagkukulong niya sa kuwarto noong mga panahong namatay ang kaniyang mga magulang.

Nagpadala ulit ako ng mensahe sa kaniyang email, humingi ako ng pasensya sa mga nasabi ko, baka kako, hindi nakakabuti sa kaniyang mental health ang mga ganoong usapan. Hindi ako nakatanggap ng sagot mula sa email ko.

Natapos ang semestre nang hindi siya nagpapakita sa klase, nilagyan ko ng blanko ang kaniyang grado. Umasa ako ng kaunti na magpapadala siya ng email para ipaliwanag ang kaniyang walang pasabing pagliban sa klase.


Portrait: Alex Llorente
Lumaki si Victoria Garcia sa Partido, Camarines Sur. Nagtapos ng BA Political Science sa University of Nueva Caceres. Kasalukuyan siyang nakatira sa Naga at nagsusulat para sa Tribuna, isang maliit na dyaryo sa Sorsogon, Sorsogon. Maaaring mabasa ang kaniyang nobela sa website ng Tribuna, pati na rin sa opisyal na Facebook Page nito. Kumonek sa kaniya sa https://www.minds.com/victoriagarcia/.