Paniningil ng Pagsusulat

Ilang buwan na akong binabangungot. Mga imahe ng mga mahal sa buhay na mamamatay sa tabi ko, rumaragasang tubig na bumabasa sa manuskrito ng isinusulat kong nobela, at ang pinaka-kinatatakutan ko ay ang mahulog sa hindi natatapos na bangin. Isinusulat ko ito, hindi para magpaalam sa pagsusulat. Hindi na ito matatanggal sa akin, hindi na rin mawawala ang mga isinulat ko. Pero pakiramdam ko ay sinisingil na ako ng sarili ko sa mga oras na sinayang ko sa pagharap sa papel na ang laman lang ay pangalan ko. Ang maliksing sulatin na ito ay para sa panimula ng taon.

Sa ilang linggo nang hindi pagpaparamdam sa kahit kanino, kahit sa mga pinakamalalapit kong kaibigan, ko naalala ang kahalagahan ng pagsusulat para sa akin noon at ang kahalagahan nito ngayon. Bilang nagsisimulang manunulat, isang tuwid na direksyon ang kinakailangan para maging isang manunulat: malathala at manalo sa mga patimpalak. Ito ang sinasabi ng mga nobelista, rerespetuhin lang ang nobela mo kapag nanalo iyan ng Palanca. Para itong middleman ng bigas na kailangang daanan ng bigas para makarating sa mamimili. Sakit sa ulo lang ang dulot sa akin ng kontradiksyon ng kahalagahan sa pagsali sa mga contest sa pagsusulat. Bakit ko isasalang ang isinulat ko sa isang patimpalak na hindi naman mambabasa ang mamimili ng mananalo? Anong kasiguraduhan ko na maiintindihan ng karaniwang mambabasa ang isusulat ko para sa mga kritiko ng panitikan?

Ilang taon rin akong tumigil sa pagsusulat bago ko ulit nahanap ang bahagi ng pagsusulat sa sarili ko. Marami sa mga hindi kilalang nobelista ngayon, ang ilan sa kanila ay nakaka-usap ko paminsan-minsan, ay hindi kilala ng akademya o kinalimutan na ng akademya dahil matagal na silang hiwalay sa mga haligi ng unibersidad. Sila ang mga manunulat na palagi kong sinasabihan na kailangan naming magsulat. Ang tunay na patimpalak ay ang pagsusulat ng mga karanasan natin kasama ang simpleng tao. Dahil sila rin ang dapat na nagbabasa ng kanilang mga kuwento. Doon magsisimula ang pagninilay sa sarili, ang pagpapahalaga sa kahalagahan ng sarili, at ang nagpapatalas sa dila ng isip na tikman o iwasan ang kahit anong salitang inihahain ng mga taong nasa posisyon.

Kaya malaki ang bahagi ng mga umuusbong na palimbagan, lalo iyong mga independent para bigyan ng pagkakataon ang kahit sinong naglalayon na malathala. Kung ako ang tatanungin, mananatili ako sa labas ng karaniwan at mananatiling nasa loob ng iba. Ang magiging malaking balakid siguro ng mga palimbagan ay ang pagpapalawig ng naaabot ng libro. Kung sakali lang magkaroon ng network sa pagitan ng mga independent publishers at independent booksellers sa Pilipinas para mabigyan ng pagkakataong maitampok ang akda ng mga umuusbong na manunulat, mas magiging madali para sa lahat na maabot ang panibagong malikhaing akda.

Ito siguro ang pinag-iisipan ko nitong mga nagdaang mga araw, sinisingil na tayo ng ating mga panulat na ilabas ang mga isinulat natin. Pero nasaan ang mga makinarya para maabot ng mga akda ng mga manunulat ang mga taong hindi naman sumusubaybay sa mga Univerisity Press, o pumapasok sa mga bookstore. Paano magkakaroon ng koneksyon ang komunidad sa mga akdang pampanitikan?

Maliban sa dapat na magkaroon ng relatability ang mga isinusulat ng mga manunulat, kailangan ring mayroong pisikal na manipestasyon ang mga naglalathala para maipadala sa komunidad ang mga malikhaing akda. Malaki rin sana ang pagkakataon kung mayroong pampublikong aklatan ang bawat siyudad at municipality sa bansa.

Mayroon na tayong mapa, natuwa nga ako nitong 2020 dahil napakarami nang lumabas na mga publishing house na ang humahawak ay hindi mga matatanda sa akademya, kung hindi mga batang manunulat na gustong baklasin ang middleman sa paggawa ng malikhaing akda. Napakarami pang bahagi kung saan tayo pupwedeng umunlad. Kaya palagi kong pinapaalala sa sarili ko na kinakailangang alamin kung ano ang karaniwan at palaging tumalon nang isang daang hakbang na mas malayo para makita kung ano pa ang dapat na gawin. Dahil ang pananatili sa nakasanayan, ang pagsanay sa sarili na gawin ang isang bagay nang paulit-ulit ay hindi nagbubunga ng pangkalahatang pag-unlad, nagbubunga lang ito ng pagpapalakas sa isang bahagi ng pagiging indibiduwal nang hindi nakikita na ang bawat pagpapalakas sa mga salik na bumubuo sa sarili ay pagdaragdag ng maaaring iambag sa komunidad.

Ang mga hinuhang ito, kasabay ng pagdating ng panibagong taon, ay isang bahagi ng gusto kong maabot sa 2021. Kung sakali na mabigyan ng oras para maipagpatuloy ang pagsusulat ng nakaparada kong nobela, inaasahan kong mailalabas na ito ngayong taon. Kung sakaling hindi naman, nawa’y maging panahon ito para sa lahat ng nangangarap na umunlad ang paglalathala sa Pilipinas na magtaguyod ng mga kone-koneksyon. Dahil wala rin naman tayong aasahan kung hindi ang isa’t isa, magsisimula ito sa isang pangarap at alam kong nakahanda tayong ilatag ang daang bakal para makarating tayo sa isang taon kung saan masasabi natin na umunlad tayo, ang ating komunidad, at ang ating lipunan.


(Portrait: Alex Llorente)
Lumaki si Victoria Garcia sa Partido, Camarines Sur. Nagtapos ng BA Political Science sa University of Nueva Caceres. Kasalukuyan siyang nakatira sa Naga at nagsusulat para sa Tribuna, isang maliit na dyaryo sa Sorsogon, Sorsogon. Maaaring mabasa ang kaniyang nobela sa website ng Tribuna, pati na rin sa opisyal na Facebook Page nito. Kumonek sa kaniya sa https://www.minds.com/victoriagarcia/.

May Punit ang Langit

Naiisip kita ngayon, Tala anak, gaya ng madalas. Kung gabi, pauwi sa bahay kung saan naghihintay sa aking pagdating ang iyong ina, ay napapaligiran ako maraming tao sa maingay na kalsada, ngunit hindi ito ang dahilan kung bakit ramdam ko na hindi ako nag-iisa. Hindi ka lang isang kamalayan sa paligid na nagmamasid, bagkus ay kasama kita—katabi sa paglakad o nakakandong sa akin kung punuan ang dyip (at kung hindi naman at may mauupuan pa ay nakatabi sa akin at sa aking balikat ikaw ay nakahilig).

Tahimik nating pinagmamasdan ang paglipas ng gabi.

Naiisip kita ngayon, Tala anak, gaya ng madalas. Ikaw ang kalabit ng malamig na hangin na saglit dumaragit at hahaplos sa aking balat, mahigpit ang panandaliang yakap bago ang biglang pagtalilis. Ikaw ang nakikita sa bawat pagtingala—ang unang masilayang tingkad at luningning sa itim na kumot nitong tulog na alapaap.

Palagi kong sinasabi sa sarili ko na hindi ka naman talaga nawala, sa paniniwalang naririto ka lang—nararamdaman at minamahal kahit hindi mahaplos, makita, o mahawakan.

Ngunit paminsan-minsan, hindi ito sapat upang ang damdamin ay tumahan. Lalo na kapag naiisip ko ang mga bagay na hindi na natin magagawa, at mga karanasan na hindi na nating mapagdadaanan. Hindi ko kailanman maririnig ang tunog ng iyong pagtawa at pag-iyak.

Hindi na kita mapagmamasdan habang gumigising sa umaga, o tuwing iduduyan ng antok sa magdamag. Hindi na kita magagabayan sa paggapang, sa iyong mga unang hakbang, sa pag-tungtong sa pasamano at pag-akyat sa hagdan. Kapag natuto ka nang tumakbo, hahabulin pa sana kita.

Ngayon ang hinahabol ay ang pagsilang ng gabi upang makita ang ningning ng tala. Sumakit man ang leeg ay hindi mag-sasawa sa pagtingala.

Nang ikaw ay nawala, maraming ‘sana’ ang naging ‘hindi na’—hindi lang ito, hindi lang dito, hindi ko na mabilang, at hindi ko na bibilangin pa. Maaaring kasing dami ng bawat patak ng luha na kahit ilang drum ang maipon ay hindi maaapula ang lungkot na sumusunog sa aking kaluluwa.

Wala na ang mga pagkakataon para sa mga sandali na matagal naming inasam asam na maranasan, kapiling ka.

Hindi ka pa man dumarating sa buhay namin, alam ko na isa sa mga pinapangarap ng nanay mo ay makita ka sa aking dibdib habang ikaw ay pinapatulog ko, habang maingat na hawak ang

iyong malambot na katawan. Pero ang nag-iisang pagkakataon na nahawakan kita ay noong gabing iniluwal ka sa mundo, pikit, tahimik at may pusong wala nang tibok, habang marahan kitang kinalong at idinuyan sa aking bisig, pinilit ko na manatiling nakatayo at pinid kahit ako ay naabo, nauupos, at halos panawan ng bait sa pagkakasuklob ng hapis.

Mabuti na rin at hindi ito nakita ng nanay mo, anak, dahil siguradong mapupunit ang puso niyang punong puno ng pagmamahal sa iyo, lalo’t kung ito ang magiging huling alaala na sa kanya ay iiwan mo.

Sobrang sakit noong mga sandaling iyon para sa akin, Tala. Kasi, ‘yon lang ang nag-iisang sandali natin na tayong dalawa lang. Halos walong buwan ka sa sinapupunan ng nanay mo, at alam ko, marami kayong mga masasayang sandali ng kulitan lalo na pag gising ka at nakikipaglaro—tumbling dito, sipa doon, ikot nang ikot.

Madalas, ginigising ako ng nanay mo para makita kong umuumbok ‘yong tiyan niya tuwing nagpaparamdam ka. At kahit paulit-ulit ‘yon lalo na noong second hanggang third trimester, bawat sandali ay sadyang sisidlan ng ‘di matutularang saya.

Sumagi ang lahat ng ito sa isip ko habang nasa jeep ako at nakikinig ng kanta sa Ipod. Ang tumutugtog: “Huling Sayaw” ng Kamikazee. At habang pinapakinggan ko ang bawat linya ng kanta, saglit akong naluha. Dahil ang mga pinapahiwatig ng bawat salita ay akmang-akma sa nararamdaman ko noong nandoon tayo sa isang sulok ng ospital, kung kailan ka nagpakita, at kailan tayo nagpaalam sa isa’t-isa:

Ito na ang ating huling sandali
Hindi na tayo magkakamali
Kasi wala nang bukas
Sulitin natin ito na ang wakas
Kailangan na yata nating umuwi
Hawakan mo aking kamay
Bago tayo maghiwalay
Lahat-lahat ibibigay, lahat-lahat
Paalam sa ating huling sayaw
May dulo pala ang langit
Kaya’t sabay tayong bibitaw
Sa ating huling sayaw
Di namalayan na malalim na ang gabi
Pero ayoko sanang mag madali
Kay tamis, kay sarap
Ngunit ito na ang huli
Kailangan na yata nating umuwi

Nakakagulat na ganoon kadali magbago ang pagtingin sa isang awit. At habang patuloy ang indayog ng himig, ang bawat patak ng titik, muli at dahan-dahan, ako ay ibinabalik. Sa lugar na iyon, dalawang buwan na ang nakakalipas ngayon. Matagal man ang animnapung araw, ramdam pa rin ang tarak ng punyal na hanggang ngayon ay nakabaon.

Naaalala ko ang pagsabog ng luhang bumaha’t nangilid habang nakita kita, kalong ng doktora, unti-unting papalapit. Naaalala ko ang iyong bigat sa aking braso, at ako nakatingin lamang sa iyo, habang pilit kong nilalabanan ang dahan dahang pag gunaw at pag guho ng aking mundo, dahil noong mga sandaling iyon hindi ko na alam kung ano ang gagawin ko. Ginawa namin ang lahat pero sa huli, nagkulang pa rin ako.

At naalala ko noong biglang mawalan ng malay ang iyong ina habang siya at papatayo, ilang oras lang matapos ang operasyon, at ang tanging iniisip ko habang pilit siyang itinatayo at ginigising ay ito: hindi ko kakayanin kung iiwan niyo akong mag-isa.

Ganoon na lang ang takot. Ganoon na lang ang pangamba. Naupos na ako ng takot sabay ng pagkapagod sa pangungulila. Ni hindi ko inakala na makikita ko ang sarili na ganoong kahina. At ilang gabi rin mula noon, ako’y nagigising sa gitna ng pagtulog (kung dadalawin man ng antok), at sa mga ilang saglit, wari ko ba’y ang mga nangyari ay isa lamang mapait na bangungot.

Naiisip kita ngayon, Tala anak, gaya ng madalas. At kahit ilang araw na ang lumipas nagdudulot pa rin ng luha sa mata ang pagdalaw mo sa aking ulirat. Ngunit ayokong magtapos sa mga katagang “kung saan ka man naroroon,” kasi alam ko kung nasaan ka—nandito, sa puso at isip ko, ng nanay mo, at ng lahat ng tao na tumangis sa iyong dagling pag alis, ngunit patuloy pa rin na nagmamahal sa iyo.

Naiisip kita ngayon, Tala anak, gaya ng madalas.


Nathaniel T. Dela Cruz is a 41-year-old freelance writer. Siya ay anak ng lumang panahon.

Hindi Nagsimula ang Taon nang Tahimik

Noong nakaraang linggo lang, tinanong ako ng isang katrabaho, “Nasa’n ka no’ng pumutok ang bulkang Taal?” Napatigil ako. Napaisip saglit sabay natawa nang bahagya. Naisip ko na kakaiba palang wala ako sa bahay no’n. Tandang-tanda ko pa ang lahat. “Nasa commuter van galing Alabang, pauwi sa ‘min sa Silang.” sagot ko. Pagkatapos ay rumagasa na sa gunita ko ang lahat ng alaala noong gabing ‘yon.

“Medyo madilim na dito, babe, tapos kulay yellow na yung langit, parang may umihi sa clouds.” text ko sa asawa ko habang nasa biyahe. Dito nagsimula ang lahat. Linggo no’n. Naiwan siya sa Maynila. Ako naman, pauwi na sa inuupahang bahay sa Cavite. Lulan ng van na sinasakyan ko ang mga kapwa ko rin pauwi sa kani-kanilang tahanan sa Laguna. Totoo naman talagang tila may umihi sa ulap, dahil naninilaw na ang langit ng San Pedro noong oras na ‘yon, parang starting pistol ng delubyong paparating. Tiningnan ko ang mga balita sa social media. Kanina pa pala pumutok ang bulkan ngunit parang hindi alintana ng halos lahat ng kasama ko sa sasakyan.

Nasa Splash Island na ‘ko nang makarating na sa hangin at kalsada ng SLEX ang mga abo ng Taal. Tumawag ang biyenan kong nasa Silang, wala na raw kuryente dahil sa mga nagliparang abo na nakapasok sa mga transformer ng poste ng kuryente. O sa fuse. O kumapit sa insulator. Ewan. Basta walang kuryente at kailangan ko nang makauwi agad.

Binabagtas na namin ang kahabaan ng Mamplasan nang balitaan ako ng isang katrabahong taga-Batangas na panay raw ang lindol doon. Hindi mabilang. Hindi rin mabilang ang beses na tinitingnan ko ang buong paligid, lumilinga at nag-aalala. Balisa na yata ako. Mabilis naman ang biyahe pero bakit parang ang tagal ng oras? Tiningnan ko ang mga kasama sa van, bakas sa mukha ng lahat ang magkahalong takot at pag-aalala.  Bumaling ulit ako sa paligid. Nagkalat na sa daan ang mga abo nang marating namin ang Greenfield, Santa Rosa. Parang may nagsaboy ng confetti bilang paghahanda sa isang malagim na piging na dadaluhan ng lahat mamayang gabi.

Lumubog na ang araw nang makababa ako sa Paseo sa Santa Rosa. Kapansin-pansin ang tapang ng amoy ng asupre sa buong lugar. Umuulan na ng abo. Wala akong face mask. Nag-aagaw-buhay na rin ang baterya ng cellphone ko. Sa social media, panay na ang pagbabahagi ng mga kung sino kung bakit delikado ang abo sa kalusugan ng tao kasama ang mga kuwentong daig pa ang kay Noli De Castro tuwing undas.

Tinawagan ko ang nanay ko habang panay ang dasal na ‘wag muna mamaalam ang cellphone kong humihingi na ng saklolo. Sakto namang pauwi na pala sila ng kuya ko galing sa pamimili sa Balibago. Dadaanan na lang daw nila ako at ibababa sa bahay. Sinabi ko ang lokasyon ko. “Okey, mga 15 minutes, ‘nak, and’yan na kami, wait mo lang.” sabi niya sa tonong hindi rin niya sigurado kung tama ba ang sinabi niya.

Naghintay muna ako saglit sa 7-Eleven sa tabi ng South Supermarket at nagbakasakaling may charging station. Bokya. Wala pang signal sa loob. Lumabas na lang ulit ako at naghintay sa gilid. Nagpadala ako ng huling text sa asawa ko at siniguradong ligtas naman ako, “Text kita maya kapag nakauwi na ‘ko. Sunduin daw ako nila mama dito.”

Tinadtad niya ako ng reply, “Baka matagal pa sila? Wala ka bang masasakyan d’yan?”

“Ingatan mo sarili mo. ‘WAG KANG LUMABAS NG 7-ELEVEN baka masinghot mo ‘yung abo.”

“Mag-text ka agad kapag nakauwi ka na. May powerbank naman dun. Mag-charge ka agad. At magtext ka, please?”

“Ise-send ko sa Messenger lahat ng dapat gawin kapag may eruption. Basahin mo!”

*black screen*

Umupo ako sa hagdan ng katabing restawran ng 7-Eleven at pinanood ang patuloy na pagbagsak ng mga abo mula sa madilim na kalangitan. Nilabas ko ang nag-iisang panyo sa bulsa, nirolyo ang kalahati, itinali ang magkabilang dulo at itinakip sa bibig at ilong para hindi malanghap ang mga abo. Hindi pa rin ako makapaniwala na nangyayari ang lahat ng ‘to. Para akong nasa pelikula.

Pinagmasdan ko ang paligid na parang nanonood nga ng isang pelikula. Hindi magkandamayaw ang mga tao sa dapat nilang gawin. Kaniya-kaniyang silong sa kung saan may masisilungan. Tiba-tiba naman ang mga tricycle drivers sa mga sumasakay na espesyal patungong Santa Rosa. Unti-unti nang nakukumutan ng mga abo ang mga sasakyang naka-park sa gilid ng restawran, tila pininturahan ng itim ang lahat. Matapang pa rin ang amoy ng asupre sa hangin.

May ilang abong tinangay ng hangin at dumampi sa braso ko. Basa pero buo, parang putik na hinati sa milyon-milyong piraso. Ganito pala ang pakiramdam, naisip ko. Napabutonghininga na lang ako habang naghihintay ng saklolo kasabay ang maraming taong hindi rin alam kung paanong makakauwi sa kanilang mga tahanan ngayong gabi.

“O, ba’t di mo sinakay ‘yong pasahero? Sayang din ‘yon.” Narinig kong tanong ng isang lalaki sa kapwa niya tricycle driver.

“Kow, e trapik na raw pataas sa Puting Kahoy! Walang galawan ang mga sasakyan! Baka di na kayanin nireng traysikel.”

Tumingin ako sa mga taong nasa paligid. Karamihan nga sa kanila ay nag-aabang ng masasakyan paakyat sa amin sa Silang. Wala na rin dyip sa terminal dahil halos lahat ay naipit na sa trapik. Lugi talaga kaming mga nakatira malapit sa Tagaytay sa ganitong sitwasyon, may sakuna man o wala.

Maya-maya pa, tumigil sa harapan ko ang isang pulang Kia Rio na malapit nang maging itim dahil sa abo. Dumating na ang saklolo. Pumasok ako agad at umupo sa backseat sa tabi ng nanay ko. Binigyan niya ‘ko ng face mask habang todo punas ako ng mga abong kumapit sa braso ko, hanggang sa mapansin kong hindi pa rin kami umaalis.

“Bakit? May hinihintay pa ba tayo?”

“Nag-overheat sasakyan ng kuya mo.” sagot ng nanay ko. Lumabas ng sasakyan ang kapatid ko kasama ang asawa niya. Binuksan ang hood at binuhusan ang umaasong makina at radiator.

“Na naman? Akala ko napaayos na ‘to?”

“Hindi pa! Sa susunod na linggo pa.” sagot ng hipag ko habang pinapayungan si kuya at sinisiguradong hindi sila nakakalanghap ng abo. Dumating ang saklolong nangangailangan din pala ng tulong.

Bumalik sa kotse ang dalawa matapos ang ilang minuto. “Hintay lang tayo saglit, kakayanin naman siguro ng coolant basta pahupain lang muna natin.” bilin niya habang pinupunasan ng wet wipes ang mga brasong nadampian ng abo.

“Traffic na raw paakyat sabi kanina.” sagot ko habang sinasaksak ang cellphone ko sa USB port ng sasakyan.

“5 minutes. Mamaya ka na mag-charge, magpapatay lang ako saglit ng makina.”

Isa na yata ‘yon sa pinakamahabang limang minutong naranasan ko. Nakahinto nga kami pero pakiramdam ko umaatras kami dahil habang patagal nang patagal, alam naming pahaba nang pahaba ang trapik na susuungin namin mamaya. Wala kaming nagawa kundi maghintay at titigan ang hindi pa rin tumitigil na pag-ulan ng abo. Pumalatak ako. Isa sa trahedya ng buhay ay kung kailan alam mo na kung paano masolusyunan ang isang bagay ay saka wala kang magawa kundi titigan lang ito at umasang magiging okey lang ang lahat.

Natapos ang matagal na paghihintay at binuhusan ni kuya ng tubig ang windshield ng sasakyan para matanggal ang mga abong kumapit at saka pinaandar ang kotse. Wala pang limandaang metro ay nasa buntot na kami ng traffic sa Sto. Domingo. Huminga nang malalim ang kapatid ko habang hinahaplos ang manibela, tila nakikiusap sa sasakyan na lumaban ngayong gabi kasama namin.

 Wala nang galawan. Nakatirik na rin ang mga sasakyang galing ng Tagaytay na pauwi sa Laguna at Maynila. Nagpatay na ng aircon ang karamihan sa mga sasakyan pero hindi naman mabuksan ng mga tao ang bintana ng sasakyan nila kaya nagtitiis na lang mainitan sa loob. Tigil lahat. Tanging ang mga wiper na lang ng bawat sasakyan na abala sa pagtanggal ng mga abo ang gumagalaw no’ng oras na ‘yon.

Uusad nang kaunti. Maghihintay ng ilang minuto. Uusad. Maghihintay. Uusad. Maghihintay. Hindi trapik dahil maraming sasakyan. Trapik dahil kaliwa’t kanan ang mga posteng natumba, mga sasakyang nag-overheat, mga banggaan dahil nangangapa na lang sa dilim ang mga drayber na naubusan na ng tubig pantanggal ng abo sa windshield.

Tila anghel ang mga residente ng Sto. Domingo na sa gitna ng nangyayari at kahit walang mga face mask ay walang takot na tumutulong at nagbubuhos ng tubig sa mga sasakyang natabunan na ng abo. ‘Yong may mga hose ay panay ang linis ng windshield ng mga sasakyan. Tumatanggi sa tuwing aabutan ng barya. “Okey na ho kami, basta nakakatulong!” dinig kong sigaw ng isang lalaking abala sa pagbubuhat ng balde at ibinubuhos sa mga sasakyang hindi naaabutan ng hose.

Napabuntonghininga kaming apat sa kotse at abot-abot ang pasalamat sa mga taong ito. Minsan, makikita mo ang mukha ng Panginoon sa mga taong hindi mo naman kakilala at sa panahong hindi mo inaasahan.

Ang dapat sana’y sampung minuto lang na biyahe ay naging dalawang oras. Nabuhay na rin muli pagkatapos mag-charge ang cellphone kong kanina pa nabaon sa hukay. Hindi rin ako nagtagal dahil nagsasalitan kaming apat sa pagkakarga ng baterya sa iisang USB port. Binalitaan ko agad ang asawa ko. Panay rin ang dating ng mga mensahe ng ilang kaibigan at katrabaho at ilang mga anunsiyo.

Wala nang pasok bukas.

Kumusta kayo d’yan, bro? Okay lang ba kayo? Stay safe.

Ingat kayo lahat, nag-declare na si Mayor na walang klase bukas.

Serrrrr, magbaon kayo ng maraming tubig kung nasa daan kayo. Daming stuck ngayon sa mga gas station dahil wala na silang tubigggg.

“O, ano ‘yan? Bakit gan’yan? Tumataas na naman ‘yung gauge ng temp?” tanong ng hipag ko.

“Oo.” Sagot ng kapatid kong hinihigpitan lalo ang kapit sa manibela.

“Malapit na tayo sa bahay ko. Tigil muna tayo do’n.” sabi ko at nagtanguan kaming apat.

“Kaso brownout,” dugtong ni mama.

“Basta may tubig,” bawi ng kuya ko at pakiramdam ko ay sumang-ayon ang sasakyan sa sagot niya.

Ilang minuto pa ay nakapasok na rin kami sa tila abandonadong subdivision ng Morning View. Pagdating namin sa bahay ay sinalubong kami ng biyenan kong kanina pa kasalo ang mga kandila sa pag-iisa. Kumaripas naman ako agad ng takbo sa banyo at nag-igib ng tubig sa balde sabay abot sa kapatid ko na siya namang ibubuhos sa nagngangalit na naman na radiator ng sasakyan habang pinapayungan ng hipag ko. Mas marami na ang mga abong bumabagsak ngayon at kahit may payong ay hindi pa rin kami ligtas sa mga abo.

Nagpalipas kami ng ilang sandali at nang makasigurado na ang kapatid kong kaya na ulit nila ay saka sila umalis. Nagmadali akong bumalik sa banyo para maligo habang nangangapa sa dilim.

“Kain na,” aya ng biyenan kong hindi pa rin pala naghahapunan.

“Opo, hiramin ko lang po sana ‘yung powerbank niyo saglit para makapag-charge ako.”

“Wala nang charge.”

“Po?”

“Wala nang charge. Kanina pa walang kuryente dito. Hindi ko rin na-charge kasi biglaan.”

May 10% pa ang baterya ng cellphone ko. Gusto ko man lang sanang makatawag sa asawa ko para maikuwento sa kaniya ang lahat ng nangyari pero sa tingin ko ay hindi muna ‘yon mangyayari ngayong gabi. Pagkatapos kumain ay nag-text na ‘ko sa kaniya at doon muna pahapyaw na sinabi ang lahat.

Ok. Basta ingat kayo d’yan ni mommy.” reply niya.

“Tipirin ko muna battery ko. Text na lang ulit ako bukas. Good night. Love you.”

“Love you too.”

Magkatulong kami ng biyenan kong nagkuskos, nagtanggal, at nagwalis ng mga abo kinabukasan. Wala pa ring kuryente. At nagbigay na ng anunsiyo ang subdivision na mawawalan na rin ng tubig. Nagdesisyon kaming bumalik sa Maynila noong tanghali.

Tumakbo ako sa pinakamalapit na botika para bumili ng face mask, “Naku, Sir, kanina pa po nagkaubusan.” sabi ng dalagang botikaryo. Nagpalipat-lipat ako sa ibang tindahan at botika at gano’n din ang nakuha kong sagot. Mabuti na lamang at may dalawang ekstrang face mask sa bahay, iyon na lang ang ginamit namin.

Saka ko na lang nabalitaan ang lahat ng nangyari sa ibang lugar nang makapanood ako ng balita pagbalik sa Maynila. Pagkauwi ay nag-text ang isang kaibigan, “Grabe ang pasabog ni 2020 ‘no.”

Sumagot ako, “Yep. Parang starting pistol ng delubyong paparating.”


Isinilang at lumaki si Erikson Isaga sa Silang, Cavite. Nagtapos ng BS Psychology sa University of Makati, kasalukuyan siyang nagtuturo ngayon ng Filipino at Araling Panlipunan sa Miriam College Nuvali. Ang kaniyang mga kuwento ay lumabas na bilang kontribusyon sa ilang mga zine. Kasalukuyan din siyang miyembro ngayon ng Cavite Young Writers Association na naglalayong makatulong sa mga kabataang manunulat sa loob at labas ng probinsya. Maaari siyang kontakin sa ejisaga@gmail.com.

Titser

Bagong salta lamang kami sa Maynila nuong ipinasok ako ni Mama sa isang pampublikong paaralan malapit sa aming inuupahang bahay sa Tundo. Iyon ay ang IRES o Isabelo de los Reyes Elementary School. Wala pa kong kaalam-alam kung sino si Don Belong at kung ano’ng halaga niya sa kasaysayan ng unyon sa Pilipinas. Basta ang alam ko, nasa panibagong mundo ako. Wala na ang dagat na laging pinapasyalan sa umaga. Wala na ang hamog ng hangin tuwing hapon. At matagal pa bago ko makalaro ulit ang aking mga kababata na mahilig magpalipad ng saranggola. Ni hindi na rin ako makakarga ni Papa Rineng (aking Lolo) at makukuwentuhan ni Nanay Viole (aking Lola). Pagkat nandito na ako sa siyudad, kung saan pinili ng aking Inang magsimula ng buhay pamilya, sa poder ng kaniyang asawa (aking magiging amain). Panahon iyon ng kamusmusan. Nang kawalang kapangyarihan sa mga desisyong malaki ang gagampanan sa’king pagmamanibalang paglaon ng panahon. Panahon din kung saan wala akong kasama kundi ang hindi maipaliwanag na kalungkutan sa kabila nang kasiyahan ni Mama.

Wala na ring nagawa ang aking busangot at pag-iyak. Nuong nasa loob na kami ng de-aircon na bus. Kalong-kalong ako ni Mama. Suot-suot ang paboritong kayumangging pangginaw, nakatanaw sa transparent na bintana ng bus: nakatingin ako sa nagsasalimbayang repleksyon ng aking namumulang mukha at ang unti-unting paglayo ng paligid: mga puno, kabahayan, palayan, simbahan, maging ang anino ng kamusmusan  na naiwan sa kinalakihang bayan. Napakahaba ng biyaheng iyon. Wala akong maalala kundi ang aking pagsusuka sa unang beses na pagtuntong ko sa Maynila.

Tulad ng inaasahan, hindi naging madali para sa ‘min/sa ‘kin ang lahat. Buti na lamang, mayruon akong naging mga guro sa loob at labas ng apat na sulok ng paaralan na siyang gumabay at nag-abot ng kanilang mga kamay sa mga pagkakataong kay hirap bunuin nang mag-isa ang halimaw na kung tawagin ay buhay. Sabi ni Proust, mas mainam na guro raw ang buhay kaysa sa mga mismong guro. Pagkat di tulad ng nahuli na inihahanda tayo sa mga maaaring senaryo na ibabato sa’tin ng pag-iral, ang nauna’y ipinaparamdam mismo sa’tin ang hapdi ng kabiguan bago natin mapagtanto kung saan tayo nagkulang, kung saan tayo dapat makabawi, at kung saan tayo dapat matuto. Sumasang-ayon ako, pero hindi naman laging ganito ang kaso pagdating sa mga guro. Sigurado ako, na mayruong mga titser na umiigpaw sa depinisyong inihain ng hudyong manunulat. Sapagkat mayruong mga panahon na hindi natin kayang pagnilayan/kilalanin ang ating kahinaan kung wala ang pag-agapay ng isang guro. Narito [sa kaso ko] ang ilan sa kanila.


Si Ma’am Ondo at si Mama.

Ma’am Ondo. Grade 1. Miyembro ako ng The Crying Pupils nuong unang araw ng klase. Kabilang ako sa mga batang sumasargo ang uhog, panay ang hagulgol at ayaw pahiwalay sa magulang. Malaking salik din ang aking pamamahay kumbakit ganu’n na lang ako magtatahol. Mayruon pa akong kakanyahan nuon na laging masama ang tingin sa lahat ng tao (kaklase at guro). Pero normal na pagtingin ko lang talaga iyon. Sadyang salubong ang kilay kahit walang kaaway. Kinalaunan, napapansin, naririnig ko habang nasa flag ceremony ang pagka-ilang at usap-usapan ng ilang mga guro tungkol sa aking beautiful eyes. Pero si Ma’am Ondo, ni minsan hindi niya ako tintratong kakaiba. Hindi niya ipinaramdam na may mali sa’kin. Papatapos na ang school year nuon, ako ang lumabas na pinakamabungang mag-aaral (ibig sabihi’y top 1), iyon ang bungad sa’kin ni Ma’am. Nakangiti siya, samantalang ako’y walang ka-ekspre-ekspresyon. Nakita ko kung paanong kinumpronta ng kaniyang mga kapwa guro si Ma’am.

“Iyan ang top 1 mo?” singhal nang isang matandang guro na puting-puti ang buhok.

“Opo Ma’am,” ngumiti si Ma’am Ondo.

“Eh, ang sama-sama makatingin niyan… lagi pang nakasimangot o,” ngumuso sa akin.

“Iyon po ang lumabas [sa computation] e,” hinawakan ni Ma’am Ondo ang aking kaliwang balikat, senyales na maglakad na kami pabalik sa room.

Nu’ng partikular na umagang iyon, bago niya ako paupuin, bahagya siyang lumuhod at tumapat sa akin. Tila ba may kung anong hinahanap ang kaniyang maamong mga mata sa aking salubong na mga kilay. Pakiramdam ko’y nakikita niya maging ang aking kaloob-looban. Kinabahan tuloy ako. Pagkaraa’y nginitian niya ako, sabay kusot sa aking bumbunan. Nito ko lamang lubos na naintindihan ang senaryong iyon. Wala ni isang salitang lumabas sa kaniyang labi ngunit nagpapasalamat pa rin ako sa mga sinabi ng kaniyang ngiti nang umagang iyon.

Nu’ng araw ng rekognisyon, di pa rin ako mapangiti ni Mama. Ako lang ata ang top 1 na nakasimangot. Nang tinawag na ng principal ang pangalan ko, nakita ko si Mama, kasama si Ma’am Ondo. Parehas nilang inaabot ang magkabila kong kamay. Bahagyang sumilay ang ngiti sa aking mukha. Hindi ko rin alam. Hawak ko ang magkabilang kamay nila nuong papaakyat na kami sa stage. Ang saya-saya nilang dalawa. Bigla akong kinalabit ni Ma’am Ondo, at inabot ang isang nakabalot na regalo. Isang coloring book. Duon, tuluyan na akong ngumiti nang kuhanan kami ng retrato.

“Ngumingiti ka naman pala e,” biro ni Ma’am sa’kin. Tawanan sila ni Mama.


Ma’am Tabada. Grade 5. Hindi naman ako ganuon kagaling talaga sa Ingles. Pero ewan ko ba, nakahiligan ko ang pagbabasa ng mga istoryang nakasulat sa aming textbook. At may emosyon pa. Kaya tuwing oras ng klase namin kay Ma’am, ako lagi ang pinagbabasa niya. Tuwang-tuwa naman ako. Paiba-iba ang boses ko depende sa mga karakter. Bata, matanda, babae, palaka o bibe, gayang-gaya ko. Imbes tuloy na makinig ang mga kaklase. Natatawa sila. Minsan nangingiti rin si Ma’am. Kalagitnaan na ng school year nuon nang sabihin sa’kin ni Ma’am na gusto niya raw kaming isali sa isang patimpalak ng sabayang pagbigkas. Kami ang magrerepresenta sa Maynila laban sa iba’t ibang siyudad sa NCR. Natatandaan ko pa na ang kuwentong aming itatanghal ay ang Bru-ha-ha-ha-ha-ha… Bru-hi-hi-hi-hi-hi…  ni Ma. Corazon Remigio. Ako ang napiling maging pangunahing karakter. Nu’ng mismong araw ng contest, hinabol kami ni Ma’am habang pasakay kami sa van at inabutan niya ako ng pagkain, na marahil ay galing pa mismo sa kaniyang bulsa. Galingan ko raw at enjoyin lamang ang patimpalak. Ngiting-ngiti sa akin si Ma’am. Pero nuong nandun na kami, mukhang lalo ata akong na-pressure dahil grabe ang mga costume ng aming mga kalaban mula sa ibang siyudad. Naruong may mga gumamit talaga ng body paint, at kung anu-anong borloloy para mapatingkad ang kanilang mga hitsura sang-ayon sa gamit nilang kuwento. Samantalang kami, itim na t-shirt, puting bandana at guwantes, at maliliit na puting pintura (liquid correction ata) sa mukha lamang ang nakayanan ng budget ng aming paaralan. Nuong nasa punto na ng pag-aanunsiyo ng nanalo, nanginginig ang tuhod ko. Medyo malulungkot na rin ang mukha ng mga kasama naming magulang at guro dahil talagang dehado kami sa costume. Kahit 3rd place lang, sabi ko kay Papa Jesus. Papa Jesus pa ang tawag ko nuon kay Hesukristo. Pero akalain mong kami ang nanalo. Dikit lamang puntos sa taga-ibang paaralan na napakaganda ng costume. Habang papaakyat, sinabihan ako nang isang hurado na ang galing ko raw umarte. Pero hindi ko alam kung paano iyon tatanggapin. Iyak na pala ako nang iyak nuon. Pagkabalik namin sa eskuwela, sinalubong agad ako ni Ma’am Tabada. Nakaangat ang kaniyang kanang kamay, tipong nagpapa-apir sabay wikang:

“Sabi ko na e! kayang-kaya mo.” Inabot ko ang kaniyang kamay at ngumiti. Tuwing napanghihinaan ako ng loob sa aking sariling kakayahan, binabalikan ko ang alaalang ito.

Si Boy Simangot.

Ma’am Sunga. Nasa kolehiyo na ako nuon. Naging guro ko si Ma’am sa asignaturang lohika at humanidades. Hindi naman kami naging ganuon na magkalapit. Pero nuong mga panahong ligalig ang buhay ko sa depresyon at kawalang patutunguhan, binuksan ni Ma’am Sunga ang kaniyang pinto para sa akin. Ikalawang paglalayas ko na nuon. Halos sa unibersidad na nga ako tumira, maliban sa ilang mga kaibigan na nagpapatuloy, minsan talagang sa traysikel ako natutulog. Matigas ang dibdib ko nuon. Talagang ayokong umuwi ng bahay kahit anong pilit ng mga kaibigan na inaakala kong naiintindihan ako. Pero nung nagkausap kami ni Ma’am sa kaniyang opisina at nagtapat ako sa aking kalagayan, para kong batang inagawan ng kendi. Pananaka-nakang naluluha habang nilalahad ang trahedyang kinalalagyan ng aking kasalukuyang sitwasyon. Hindi na ako nakapag-enroll para sa semestreng iyon. Inalok ako ni Ma’am na magbantay sa kaniyang mga klase at gumawa ng ilang mga aktibidad (pagtse-tsek ng papel, pagpapa-photocopy ng mga babasahin etc.). Bilang kapalit, binibigyan niya ako ng panggastos at pagkain na siya pa mismo ang naghanda para maitawid ko ang isang araw. Naghanap pa siya ng maaaring makatulong sa akin para maipagpatuloy ko ang aking degree dahil nakapanghihinayang nga naman kung hindi ko pa matatapos lalo na kung isang taon na lang. Pero talagang mabigat ang pinagdadaanan ko nuon at mismong sarili ko’y hindi ko maingat sa kumunoy ng depresyon. Kapag ka binabalikan ko ang yugtong iyon ng aking buhay, hindi ko alam kung kakayanin kong maisalba ang sarili sakaling hindi ako inalalayan ni Ma’am Sunga. Kahanga-hangang lumagpas sa apat na sulok ng kuwarto ng paaralan ang kaniyang pagdamay sa isang tulad ko. Nangako ako kay Ma’am nuong huli naming pagkikita na pagbubutihan ko pa. Unti-unti, maglalakad akong pabalik upang yakapin/tanggapin ang aking mga kabiguan na aking naigpawan sa tulong ni Ma’am. At umaasa ako na sana, balang-araw ay makita niya ang bunga ng aking pagsisikap.

Kasama si Mama.

Sir Lobos at Sir Cubacub. Hindi ko sila naging guro. Pero aywan kumbakit kagaya ni Ma’am Sunga, hindi nila ako hinusgahan nuong panahong wala na halos nakakaintindi sa akin. Sa halip, sa kanilang paraan nang pagtulong ay ipinaramdam nila sa akin na hindi pa huli para sa akin ang lahat. Sila’y mga propesor sa asignaturang Filipino. Hindi naman ganuon kalayo sa aking kurso (Pilosopiya) nuon pero isang dahilan ng aming pagkakalapit ay ang aming parehong pagkiling sa panitikan. Madalas ay umiiskor sila sa akin ng libro, sa tuwing ako’y naglalatag sa catwalk. O di kaya nama’y nakikipaghuntahan. Naunawaan nila ako kahit na hindi ko man maipaliwanag nang buo ang aking pinagdadaanan. At hindi ko iyon kinakalimutan. Malaking bagay ang paniniwala nila sa isang hamak na kagaya ko kumbakit ako nagpapatuloy pa rin [sa kabila ng lahat] hanggang ngayon.


Sa likod ng isang matagumpay/mabuting tao ay hindi lamang isang ina, ama, kapatid o minamahal kaya. Nariyan din ang isang titser, na siyang unang naniwala bago pa natin makumbinsi ang sarili sa mga posibilidad na hindi natin matanaw ngunit sila (bagaman wala pa [talaga] ako sa puntong masasabi ko na matagumpay na ako o mabuti kaya, kahit paano’y ginagawa ko ang aking makakaya upang magpakabuti hindi lamang sa sarili kundi sa iba). Paminsan-minsan ko pa rin silang inaalala, lalo nitong mga nakaraang araw ng pandemya. At ang espasyong ito’y inilalaan ko sa paggunita [sa kanila] bago man lamang pagtaksilan ng memorya. Silang mga di-pangkaraniwang indibidwal na tiyak akong mayruon sa bawat isa [na makababasa]: mga guro na hindi tayo kailanman sinukuan, binigo.


Si Jerwin Bilale Uy ay naging fellow sa online Luntiang Palihan 2020 ng Bienvenido N. Santos Creative Writing Center sa De La Salle University. Nailathala ang kaniyang akda sa magasing Liwayway at ang ilan ay mapalad na napabilang sa mga antolohiya ng iba’t ibang lokal na publikasyon. Nakamit niya ang unang gantimpala [sa kategoryang tula] sa nakaraang Saranggola Blog Awards (2019). Kasalukuyan siyang nag-aaral ng programang AAMPF (Associate in Arts, Malikhaing Pagsulat sa Filipino) sa UP Diliman.

Michael Jackson: Ang Dakilang Entertainer

“Ayan na si Michael Jackson!”

Hindi ko naman gaanong kilala ang nasabing mananayaw at singer. Hindi ako lumaki sa harap ng telebisyon lalo pa’t wala kaming telebisyon sa bahay. Isang bahay lamang sa barangay namin ang nagmamay-ari ng nasabing kahon at nakikidayo lamang kami upang makapanood. 

Hindi ko kilala ang nasabing manananghal pero ilang beses ko na rin naman siya narinig sa hindi ko na matandaan kung saan at kanino. Kaya gano’n na lamang ang pagkalito ko nang minsang bansagan akong Michael Jackson sa eskuwelahan. Alam kong hindi iyon dahil magaling akong sumayaw o kumanta. Alam kong hindi iyon dahil sa performer akong katulad niya.

Si Michael Jackson at ang kanyang Signature look.”

 Bukod sa talento, kilala rin ang nasabing pop icon sa kanyang pananamit. Madalas siyang makita sa kanyang cowboy na kasuotan gamit ang kanyang military-style na dyaket, itim na fedora, puting medyas na sumisilip sa may kaiklian niyang pantalon, at puti ring guwantes na pinalamutian ng maliliit at kumikislap na sequins.

 Wala ako ng mga nasabing kasuotan, subalit suot ko naman sa paaralan ang isang balat ng sapatos na lagyan lamang ng kaunting palamuti at pampakintab ay magmumukha nang bago — magmumukha nang replika ng sikat na sapatos ng nasabi ring sikat na personalidad.

Matigas ang nasabing sapatos. Gawa sa balat at may pagkamakunat. Hindi ito ang karaniwan na sinusuot pampasok sa klase ng isang bata pero no’ng mga panahong iyon, bukod sa isang pudpod na tsinelas, iyon lamang ang mayroon ako. Hindi ko na tanda kung sino sa mga kamag-anak ko ang naawa at nagpamana sa akin ng nasabing pinaglumaang sapatos. Naisip kong baka ang lolo ko o sino pang mga kaedad niya sa pamilya lalo pa’t hindi na uso sa edad namin ang ganoong klase ng sapatos. Hindi lamang ito lumang sapatos, ang sabi ko. Luma rin ang klase at istilo.

Dahil din dito, nag-alala ako na maging tampulan ng tukso lalo pa’t kilala ko ang mga kaklase ko at kung gaano sila ka-kritikal sa mga kakaibang nakikita nila, maging sa pananamit man ito o sa kabuuang itsura. Sa huli, hindi naman ang pagkaluma ng sapatos ang naging dahilan ng panunukso nila.

“Michael Jackson: The King of Pop!”

Panunukso ang bungad nila sa akin nang makita ang sapatos na suot ko. Saan ko daw ba napulot iyon? Paano ko daw ba nahiram kay Michael Jackson? Ako raw ba ang singer? Marunong ba daw ako mag-moon walk? Kung maaari ko raw ba silang sayawan ng pamosong Billie Jeans.

Nang minsang pagdiskitahan nila ang maternity bag na bitbit ko sa eskuwelahan nang minsang tuluyang masira ang bag na ginagamit ko sa klase at mapilitan akong maghanap sa bahay ng kahit na anong maaaring paglagyan ng gamit pampasok sa paaralan, pinili kong hindi na ito muling gamitin at magkasya na lamang sa isa pang bag na luma na rin at sira-sira pero maaari nang pagtiyagaan, puwede na rin, at basta hindi “lalagyan ng tsupon ng sanggol.”

Subalit, sa mga oras na iyon, wala akong iba pang sapatos na puwedeng gamiting alternatibo pamalit ng nasabing “sapatos ng King of Pop.”

“Michael Jackson, isang Dreamer naman diyan.”

Hindi kami mayaman. Laki akong baryo at hindi kami mayaman. Kung hindi lang sa pagpupumilit ng nanay ko na papasukin ako sa isang central school, maayos naman ako na makakapag-aral sa eskuwelahan ng aming barangay. Pero mataas ang pangarap ng nanay ko.

“Masyadong mataas,” minsang dinig ko ring sumbat ni Papa.

Gusto niyang makapag-aral ako sa maayos na paaralan at maturuan ng mga gurong may mataas ‘di umano na pamantayan. Gusto niyang makapag-aral ako sa kung saan pinapag-aral din ang mga maykaya sa barangay, ang mga maykaya sa buong bayan. Sa nasabing eskuwelahan, nakasalamuha ko ang mga anak ng puno ng eskuwelahan, mga anak ng pulis, ng seaman. Naging kaklase ko rin maging ang anak at apo ng alkalde ng mga panahong iyon. Mga mayayaman at nakaluluwag din sa buhay.

Kung tutuusin, sampid lamang akong maituturing.

Transferee.

Dayo.

Nagsimula ako na nasa ikalawang seksyon ng eskuwelahan. Maayos naman sa simula. Nakakasundo ko ang mga kasama ko sa klasrum, at wala namang mga usapan kung sino ang may bagong selpon, may baong limang daan, may bagong pasalubong at laruan mula sa magulang na nangibang bayan.

Isang taon ang lumipas, nalipat ako sa unang seksyon. Ang balita ko, nandoon daw nilalagay ang mga matatalino sa klase. Wala akong ideya na kaya may mas alam sila kumpara sa mga nasa ibabang pangkat ay dahil na rin sa pribilehiyo at mapagkukunang mayroon sila bilang mga anak ng mga nasa middle class.

Dito, nabato ako ng iba’t ibang klase ng tingin, mula ulo hanggang paa, mula sa lumang bag na dala, sa suot na kupas na uniporme, sa pudpod na tsinelas, sa mababang mga marka, sa maluwag at medyas na madumi na — sa suot na sapatos.

Mukha rin naman talagang sapatos ni Michael Jackson ang sapatos na iyon. Kulang na lang, imbes na palda at puting uniporme, pinarisan ko na lang sana ng itim na dyaket, sumbrero, at pantalon. Nagmoon walk na rin nga sana ako. Nag-Billie Jeans. Michael Jackson na nga.

Ako naman, palihim na mahihiya at mananahimik na lamang. Minsan, bigla na lamang tatayo mula sa kinauupuan at mang-aapak ng paa.

Ah, Matigas pala ang sapatos ko, ah. Ah, Michael Jackson pala, ah.

Sige.

“Michael Jackson, ‘eto, oh. Regalo ko. Sana magustuhan mo.”

Minsan, sinubukan kong magtsinelas sa klase. Sira-sira na ito at pudpod mula sa kilo-kilometro at araw-araw na lakarin mula sa bahay patungo sa nasabing paaralan, pero iyon lamang ang mayroon ako. Nasa Maynila rin sila Mama at nagpapagamot sa kapatid kong maysakit kaya wala akong mahingian ng pambili. Nasanay na rin akong huwag manghingi lalo pa’t wala namang maibibigay.

Tinatago ko na lang ang paa ko sa ilalim ng upuan at pinipigilang makalat sa klasrum ang tsinelas upang hindi nila makita ang butas nito sa gawing sakong. Kapag may nakakapuna, agad kong iniiba ang usapan o ‘di kaya naman ay nagpapanggap na lamang akong walang narinig o namali ng narinig.

Minsan, inanunsyo sa klase ng titser ko na sira-sira na at pudpod ang tsinelas a gamit ko. Aniya, tanda ng pagkakaroon ng mabuting-asal ang pagbibigay at pagkakawang-gawa. Iminungkahi niya na mag-ambagan ang klase para matulungan akong mabilhan ng sarili kong sapatos o tsinelas.

Mabuti naman ang intensyon, pero hanggang ngayon, bitbit ko pa ang alaalang iyon. Lumaki akong kinakaawaan ng mga tao. Binibigyan ng mga pinaglumaang damit o tsinelas ng mga kaklase habang pinagtatawanan habang nakatalikod ng iilan.

“Michael Jackson! Kumusta ka na?”

Ilang taon na ang lumipas. Maayos na kami ng ilan kong dating kaklase. Lumaki na sila. Nag-mature na ang iba at kasundo ko na rin. Nakakatawanan. Nakakausap nang maayos. Minsan nga, nakakatawa na lamang na bigla na lamang may lalabas sa messenger ko para humingi ng tawad, at ‘di kalaunan, ng tulong. At ang pambungad nila, madalas ang salitang “Sorry.”

Ilang taon na ang lumipas, higit magdadalawang dekada na. Hindi ko na tanda ang pangalan ng ilan. Hindi ko alam kung kilala pa nila ako.

Higit sampong taon ang itinagal bago ako natuto, bago ko nalaman at na-proseso ang mga nangyari.

 Ah. Bullied pala si Michael Jackson. Ah, mali pala ang ginawa nila dati. Ah, hindi pala iyon kaaya-aya. Ah, bullying pala iyon.

Biktima pala ako nang hindi ko nalalaman dahil ignorante ako at wala pang alam, dahil akala ko, ganoon talaga kapag mga bata – naglalaro, nagkakapikonan, nagkakasakitan.

Akala ko, ganoon lang talaga ang kabataan.

Ilang taon rin bago ko nilabas ang nasabing kuwento. Naisip ko kung ano ang maiisip ng mga nakakakilala sa akin matapos na marinig nila o mabasa ito. Makikita kaya nila ang sarili nila sa mga bahagi nito? Makikilala ang mga kung sino-sino?

Maaalala kaya nila kung sino ako?

“Si Michael Jackson, ang dakilang Entertainer.”


Nagtapos ang Sorsoganong si Kim Pearl Mandane ng Bachelor of Secondary Education sa Bicol University College of Education kung saan niya piniling pagkadalubhasaan ang Wikang Ingles bilang midyum ng instruksyon. Ilang taon din siyang naging guro sa nasabing asignatura, tagasanay sa Pamahayagang Pangkampus, manunulat, at editor sa Pahayagang pampaaralan ng kolehiyong nabanggit bago naisipang tumutok sa pagsusulat at maging…unemployed. Sa kasalukuyan, pinalad naman siyang makuha bilang isang editor sa isang pribadong kompanya. Isa rin siyang freelance writer na kung sinusuwerte ay nakaka-jackpot sa mangilan-ngilang kliyente sa loob at labas ng bansa. Sa kasalukuyan, siya ay matatagpuan sa Albay at nakikituloy sa bahay ng kanyang nobyong mahilig sa hayop kasama ang kanilang mga pusa, aso, cockatiel, at kuneho. Tulungan siyang hindi mamulubi at magutom sa pamamagitan ng pagkonekta sa kanya sa kanyang LinkedIn profile: https://www.linkedin.com/in/kim-pearl-mandane-lpt-7677a0190/. Maaari rin siyang padalhan ng mensahe sa kanyang email: kimpearl.mandane@gmail.com.

Kwento ko lang sa Pagbuhos ng Ulan

Ala-una ng hapon ang online class namin kanina sa Philo 1. Ikalawang meeting. Bandang tanghali nag-email ang propesor na tuloy ang klase. Bagaman bahagyang humahampas ang bugso ng hangin at ambon, walang problema. Nai-setup na naman nang kaunti ang bagong biling laptop. Nalampasan na rin ang trapik pababa ng Antipolo kasama si Papa. Ready to connect na sa Wi-Fi nina Tito Erning, kamag-anak namin sa Cainta, kung saan pansamantala akong iiwan ni Papa.

Sa katunayan, malaking tulong ang pagsang-ayon ni Tito Erning na magpahiram ng internet para makasabay ako sa diskurso ng aking kurso. Hindi na kasi kaya ng basta-basta GIGA VIDEO 99 ang linggo-linggong synchronous meeting sa unibersidad. Siguro, maximum nang itinatagal ng isandaang load ang dalawang araw. Minsan nga, pitong oras lang kahit ngarag pa ang signal. At least ngayon, may pagkakataon na akong maging aktibo.

Yun nga lang, napurnada ang inaasahang pagkakataon.


Tatlong platforms ang gamit namin sa Philo 1: Google Classroom (para sa announcement at discussion), Mentimeter (para sa class poll), at YouTube (para sa lecture ng aming propesor). Walang Zoom; hindi fan si ser ng aplikasyong ito. Aniya, likhang Tsina. Hindi na ako kumibo.

Noong una, medyo hindi ako kampante sa dami ng kinakailangang websites sa nasabing asignatura. Bukod sa napakabigat na konsumo nito sa data, hindi ko rin gamay kung papaano pagsasabay-sabayin ang gamit ng mga nabanggit na platforms. At bagaman sinabi ng aming propesor na magbigay-abiso lang kung hindi kakayanin para magawan ng lusot, masyado akong mahiyain para makisuyo. Ayoko kasing nakakaabala. Alam ko namang hindi lang ako ang nahihirapan sa ganitong setup. Pangalawa, gusto kong sumali sa livestream ni ser—mabagal pa naman ako sa pickup, marami pang tanong sa course pack. May dalawa nga lang hadlang. Laptop at internet.


Nang tuluyang bumigay ang luma kong Lenovo dalawang araw na ang nakakalipas, halos hindi ko lubos maisip kung papaano magtimpi sa biro ng tadhana. Noong nakaraang linggo lang, ipinagawa ko na ang nagloloko nitong hard disk at ipinabaklas ang mababa nitong RAM. Nagbayad pa nga ako sa installation ng tingi-tinging softwares pagkatapos magpa-reformat. Tuloy, humigit-kumulang anim na libo ang naging pangkalahatan kong gastos, pakiusapan pa ang tawaran, bagaman may ilang turnilyong nawala sa laptop nang ibalik sa akin ng shop.

Tumakbo naman nang matiwasay ang gadget sa loob ng ilang oras. Sa kabila ng presensiya ng lag, nagawa kong pagtiisan ang bagal ng program. Subalit sa muli’t muling pagbagsak ng laptop dulot ng virus na himalang namugad sa desktop, ginapang ako ng pagod, galit at inis. Sa halos araw-araw na pagpapabalik-balik ko para ipaayos ang gadget, wala pa rin palang mababago ang mga di umanong technician sa bangketa ng mall.

“Kaya wala tayong choice,” paliwanag ni Papa. “Maghanap na ng bago.”

“E di nga kaya ng budget,” sagot ko.

“Hindi bale. ‘Wag kang matakot sa tagtuyot.”


Pagkarating kina Tito Erning, agad kong tinungo ang bakanteng sala at naupo sa sofa upang basahin ang notification sa selpon. Reminder sa link ng public livestream ni ser. Magsisimula in ten minutes.

Hinalughog ko ang bituka ng dala kong bag. Sa pagitan ng mga notebook, nakaipit ang balot na balot na laptop, earphones at charger. Kulang-kulang kwarenta mil din ang nagasta namin sa pagbili nito. Base sa napagkunan namin, tanging specs lang daw ng computer ang basehan ng takdang halaga. Pero sino ba naman ang hindi makakahalata na mas malaki ang naging bahagi ng pagkauso ng remote learning sa pagdoble, kundi pagtriple, ng mga bentahan ngayong quarantine? At dahil ubusan, ito lamang ang pinakamurang nakuha namin ni Papa.

Marahan kong inilabas ang laptop at ipinatong ito sa aking hita. Maingat kong binuklat ang screen at tinitigan ang sariling repleksiyon sa blangkong mukha ng gadget. Power On. Lumabas ang tatak ng HP sa gitna ng itim na screen. Ilang segundo pa at binati na ng liwanag ang aking mga mata. Bahagya akong nasilaw sa tingkad ng wallpaper. Pumpon ng iba-ibang kulay ng payong ang display.

Iginalaw ko ang hintuturo sa touchpad. Walang pag-aatubiling pinindot ang Networks. Sa listahan, bumalandra ang samut-saring pangalan ng router. Ang dami na palang nagpakabit ng linya simula nang quarantine. Scan. Sumulpot ang pamilyar na pangalan ng koneksiyon. Dahan-dahan kong itinipa ang kinabisang password dito….

Click. Mali. Ulit. Connecting…

Gusto ko sanang itanong kay Papa kung anong ibinalita niya kay Tito Erning bago siya umalis kanina. Dinig ko, may kaugnayan daw ang kwento sa amin.

Connecting…

Tungkol daw ito sa paglago ng cases sa Cainta. Partikular sa baryo, pero hindi nabanggit ni Papa kung sino. Natigilan ako. Papaano pala kung kakilala ko ang nabiktima?

Connected.

No Internet.


“Nabalitaan mo na ba, ‘Ning? Ipina-cremate na ‘yung kaklase ni Taluga!”

“O, e di ba bang bata pa nu’n? COVID?”

“Oo. Nitong nakaraan nga, nadali si Jason. Imagine, ilang taon lang ‘yung pamangkin natin.”

“Papaano mangyayari yun e ‘apakalakas ng pangangatawan nu’n? Kausap ko pa nga noong Martes!”

“I-text mo sina Carol, ‘tanong mo. Me lamay pa nga raw pero ‘alang pumunta. Siyempre, nag-iingat mga tao. Ang hirap du’n, me laman nu’ng huli mong nakita ang anak mo. Ta’s sa sumunod na linggo, abo. Di ba pati dito sa hilera n’yo ‘apakarami ring na-infect?”


Lumabas ako ng bahay ni Tito Erning pagpatak ng 12:56 PM. Suot ang face mask, salpak ang earphones at hawak ang aking selpon, itinuring ko nang permiso ang paglingon ni Tito Erning nang magpaalam akong umalis. Kailangan kong makasagap ng signal, mabilis.

Hindi ko na binilang kung ilang kanto ang nadaanan ko. Nakatuon lang ang atensiyon ko sa lakas ng mobile data, hinahagilap ang 4G. Pagkaraan ng ilang minuto, bumuhos ang mga patak na kanina pa kinikimkim ng kulimlim. Sa ilalim ng pinakamalapit na puno sumilong ako katabi ng mga kumukulubot na alupihan at nagkukumpulang kolonya ng langgam. Umalingasaw ang lupa. Tila kahingian ang mamaluktot sa pagdating ng hamog. Parang sinasabing yakapin ang sarili, bagaman hindi ko magawa dahil sinasalag ng kaliwang braso ko ang anggi. Nangangalay na nga ang kanang kamay ko sa paghahawak ng selpon nang sumulpot ang may katandaang itsura ng lalaki sa livestream, masigasig na bumabati: “INTRODUCTION TO PHILOSOPHY,” ani ser sa tainga. “Good afternoon, everyone. Attendance muna sa Classroom!”

Dinagsa ng mga komento ang live chat ng klase. Karamihan ay bumati pabalik, nagpakilala. ‘Yung iba nagpasalamat pa. Bilang ayokong magpahuli, sinubukan ko ring mag-type ng mensahe alinsabay sa tilamsik ng tubig sa screen ng aking selpon. Pahid dito, pahid doon. Hindi na mapahid ang ngiti sa mga labi ko. “Excited na po sa kurso, prop!” ang usad-pagong kong tipa sa keyboard. Subalit bago ko pa ito maipadala sa comment section, agad din akong hinarang ng text message mula sa Smart: Your data subscription has expired.

Mabilis akong inakyat ng daga sa dibdib at nagsimula akong manginig sa pagkapit ng lamig. Luminga-linga ako sa paligid.  Walang bukas na tindaha ang makikita sa lugar na ito. Anomang oras ngayon, aandar na ang klase.

Sinubukan kong bisitahin ang website ng Mentimeter subalit nanatiling puti ang pahina ng Google Chrome. Pagkabalik sa YouTube, bumalandra ang loading circle sa gitna ng video hanggang sa naglaho na rin ang mga bahagi ng application. Hindi ko na alam kung ano ang gagawin o uunahin. Masyado nang mabigat ang luha ng kaulapan.

At naisip ko, habang kinukutkot ng ulan ang uluhan ko ngayong hapon: ilan kaya kaming nakikipagbuno sa kakulangan ng pribilehiyo para matuto? Hindi ko na alam kung nag-aaral pa ba ako o natatakot na lang mapag-iwanan. Ayoko nang ganito. Ayoko nang ganito.

Gusto ko nang matapos ang ulan.


Si Arthur David San Juan ay kasalukuyang mag-aaral sa Unibersidad ng Pilipinas – Diliman. Ganap siyang kasapi ng Angono Tres-Siete Poetry Society at Hulagway Writers Group. Inilimbag ang kanyang mga akda sa Bulatlat, Bulgar Tabloid, Manila Today, Novice Magazine, Kasingkasing Press Magazine, Katitikan Journal, Abandoned Library Press International Journal, at iba pa. Siya ang may-akda ng librong “Sikreto sa Loob ng Kwarto” (8Letters, 2019).