Kapalaran, Inc.

Hindi ito ang unang pagkakataon na sumakay si Joaquin ng bus papuntang Maynila. Hindi na niya mabilang kung ilang beses na siyang nagpapabalik-balik sa iba’t ibang siyudad sa Kamaynilaan. Minsan sa Quezon City, tatlong beses na sa Makati, at dalawang beses naman sa Taguig. Lagi niyang bitbit ang ‘di kukulangin sa sampung kopya ng bio-data, at nagkalat din ang mga 1×1 at 2×2 na ID picture sa brown envelop niyang pinatibay paulit-ulit ng scotch tape. Dinamihan na niya, at baka suwertihin. Mahilig siyang magpamudmod ng bio-data sa kung saan-saang opesina, kahit madalas ay hindi naman siya pinapansin. “Susuwertihin ako ngayong taon. 1998, magiging mabuti ka sa akin.” Nasa San Ildefonso pa lang siya, ineensayo na niya sa isip ang mga posibleng itanong sa kanya ng mag-iinterbyu. Ang bakanteng posisyon ay sa Quezon City, sa isang opesina na nag-aasikaso ng “Greatest Dreams and Desires” ng mga tao. Hindi masyadong naunawaan ni Joaquin ang “Greatest Dreams and Desires” pero ang mahalaga, pasok siya sa pangangailangan ng opesina. Kailangan lang daw ay disi-otso ang edad pataas, walang asawa, walang anak, at maaaring idestino sa malayo kung kinakailangan.


Matagal inisip ni Joaquin ang pagpapadestino sa malayo. Nanilbihin na siya dati sa isang amo sa Davao bilang assistant checker sa payroll. Araw-araw may problema. May nawawala, may  kulang, may gustong bumale. May checker talaga ang kumpanya na madalang pa sa taglamig kung dumalaw sa plantasyon ng saging at pinya. Sa huli, tinamad na rin siya sa mabigat na trabaho at nagngangalit na mga empleyado, at nagpaalam nang makuha ang pinag-aagawang bonus. Inalok siya ng may-ari na lumipat na lang sa kanilang bahay – patuturuan daw siyang magmaneho nang maging drayber-mensahero. Tataas daw ang sahod, doble ng natatanggap niya sa kasulukuyan, at may dagdag pang mga tip at karagdagang mga bonus kapag sinama siya ng kaniyang among tsinoy sa malalayong lakad.

Maayos naman ang pakikitungo sa kaniya ng may-ari, ngunit hindi na makalilimutan ni Joaquin kung paano makitungo ang tsinoy sa mga tagapitas ng prutas at mga karaniwang  taong nagbabantay at nag-aalaga sa plantasyon. Hindi rin pinapansin ng may-ari ang trak-trak na mga bagong konskriptong mga trabahador tuwing mabigat ang anihan at kailangan ng mga karagdagang tao. Hindi makaimik ang mga trabahador sa mga patakaran ng plantasyon – lalo na sa kung magkano ang sahuran at ang paraan ng pagkakaltas sa suweldo. May mga bagay na hindi na dapat itanong, at may mga tanong na makapagpalayas sa iyo nang wala sa oras.

Wala sa isip ng may-ari ang tingnan ang kalagayan ng plantasyong nagbibigay ng milyon-milyong kita sa kaniya taon-taon. Dumadaan lamang ito minsan isang buwan. Masuwerte na kung dalawang beses isang buwan. Tuwing darating, ipinaghahanda nang malala ng empleyado ang espesyal na opesina na nakakandado ng tatlong beses. Sa loob ng opesina, may maliit na pridyider, malaking aircon, at isang malapad na mesang marmol. Sa likod ng mesa ay isang mamahaling upuan na sa IKEA pa ipinabili, bago inilipad ng Davao. Ang gusto ng may-aring  si Mr. Li Tsung, amoy rosas at kalachuchi ang kaniyang opesina pagpasok niya. Dapat may isang tray ng ubas, mangga at pakwan ding biniyak na, at inayos na parang bulaklak sa tray. Ang mga ubas at pakwan ay dapat seedless. Ang mga buto ng mangga’y binibigay niya sa mga empleyado, at natutuwa siyang panooring sinisipsip nito ang mga buto ng mga mangga, lalo na ang mga empleyadong babae. Kapag may natipuhan siyang empleyadong babae, inuutusan niya si Joaquin na bumili pa ng karagdagang mga prutas. Pinapabalatan niya at pinasasalansan sa isa pang mas malaking tray. Kung sino man ang matipuhan niyang empleyado’y libre na sa trabaho sa opesina ng isang araw, at sasamahan lang si Mr. Li Tsung hanggang sabihin ng may-ari na maaari na siyang umuwi.

Napakahilig sa prutas si Mr. Li Tsung. Gustong-gusto niyang namumutiktik sa katas ng prutas ang abuhing balbas na aabot na sa kaniyang kamison ang haba. May asawa si Mr. Li Tsung, at minsan pa lamang itong sumama sa plantasyon upang magmasid at ipaalala sa lahat ng empleyado na siya si Mrs. Tsung, at siya ang tunay na nasusunod. Mabalasik ang mukha nito, at tila idinapa sa harina ang mukha sa sobrang pulbos. Ang dalawang kamay naman ni Mrs. Tsung ay tila displey ng alahas sa mall, at sinisiguro niyang habang nagsasalita siya’t nagrereklamo kung gaano karumi ang opesina’y nakatingin ka lamang sa kaniyang mga hikaw, o di kaya nama’y sa kanyang mahabang kuwintas na aabot hanggang pusod, at kung hindi pa sumasakit ang iyong mata sa dami ng kumikinang na bato, ikukumpas pa niya ang isang kamay na halos tamaan na ang ilong mo’t itatanong – maliwanag?

Ang madalas binabati at kinakausap lang ni Mr. Li Tsung ay si Joaquin, at ang  mangilan-ngilang mga empleyado sa packing, distribution at payroll/accounting. Tila ba hindi niya nakikita ang mahigit sa isang libong trabahador na pumipitas at nag-eempake ng mga hinog na bunga ng saganang plantasyon. Ginamit na lamang ni Joaquin ang kaniyang bonus upang makauwi sa Luzon, kung saan naman tumanga siya nang matagal-tagal sa bahay. Hindi mataas ang pinag-aralan ni Joaquin, at hindi na siya pinagtapso ng kaniyang magulang. Sa ikalawang taon ng civil engineering ay tumigil na siya, at naghanap na ng mga maaaring mapasukan.

Tulad ng mga pinsan niyang nakatira lang sa malapit, pinatikim lang siya ng high school at kaunting kolehiyo bago pinatigil. Para sa mga magulang ni Joaquin, sapat nang masabing nakapagkolehiyo ang mga anak, at hindi naman sila mayaman. Ang pagtatapos at pagkakaroon ng karera ay para lamang sa mga mayayaman, tulad ng mga nagpapautang sa kanila ng abono at pananim noong nagsasaka pa sila ng palay, at ang mga bumbay na may walang katapusang balon ng pautang, na maaabot ang lahat ng ginhawa at pangangailangan sa murang halaga.

Ang parating bukambibig ng ama ni Joaquin na si Mang Tenorio, matutong lumugar, matutong sinupin ang sarili, maging ang mga pangarap. May mga pangarap na mas madaling abutin, tulad ng pag-aasawa at pagkakaroon ng mga anak. Maaari ring mangarap na mamasyal sa Maynila kapag may maaarkilang dyip na hindi masyadong mahal maningil. Maaari ring mangarap ng maliit na lupaing sakahan, kung saan pwede ka nang tumanda na at mamatay. Laging hinahambing ni Mang Tenorio ang buhay sa pagtatanim sa tumana. May tumutubo naman kahit sa maliit na lupa, at sapat na ito. Sapat na ang sapat-sapat, sa pang-araw-araw.

Sabi ni Ka Noli De Castro sa telebisyon, nagkaroon daw ng matinding depresyon sa buong Asya. Marami daw kumpanya ang humina, at marami ring nanganganib na magsara. Malaking unos ang depresyon sa lahat ng bansa sa Asya. Maging ang Singapore, kung saan OFW ang tita ni Joaquin ay hindi pinalampas ng depresyon. Kalahati na lamang daw ng dating sweldo ang tinatanggap dahil humina rin daw ang negosyo ng amo. Hindi pa raw makakauwi sa taong iyon ang tita ni Joaquin, at mahirap ang buhay. Apat hanggang limang taon pa siguro ang gugugulin bago makauwi.

Sa loob-loob ni Joaquin, na lumaking tumutulong sa munting tumana ng kaniyang magulang mula nang siya’y magkamuwang sa mundo, walang epekto ang mga depresyon-depresyon na yan. Ang mahalaga ay rumaket, dumiskarte, at siguradong hindi titirik ang mga mata sa gutom. Ang araw-araw na pamumuhay ay katumbas ng paninigurong walang mamamatay sa gutom kinabukasan. Laging iniisip ni Joaquin ang kasalukuyan at ang susunod na mga araw. Hindi pa sumasagi sa kaniyang isip ang hinaharap, ang pagtanda, ang pag-aasawa, at kung ano-ano pang bagay. Ang mahalaga ay kung ano ang meron ngayon, at kung ano ang kulang pa. Nang makapag-aral, namulat din si Joaquin sa mga bagay-bagay na hindi madaling ipaliwanag sa kaniyang mga magulang. Halimbawa na lamang ay ang kanilang walang maliw na pananampalataya sa mga nagpapautang, lalo na sa mga bumbay. Hindi maisip ni Joaquin kung paano sasabihin sa ina na ang sampun hanggang kinse pesos na kinokolekta sa kaniya ng bumbay araw-araw ay katumbas ng doble o higit pa ng tunay na presyo ng mga inuutang. Kung sa bangko ay ilang porsyento lamang ang patubo, ang patubo ng bumbay ay kalahati ng principal, o higit pa. At dahil tingi-tingi kung maningil, hindi napapansin ng mga magulang ni Joaquin ang tunay na halaga ng kanilang mga inuutang na kutson, rice cooker, at maging sala set noong nakaraang Pasko.

“Maliit lang naman ang singil, para lang bumili ng sigarilyo ang tatay mo.”

Paulit-ulit itong sinasabi ng ina ni Joaquin, na tila kinukumbinsi rin ang sarili na tama lang ang pangungutang, kahit minsa’y umaabot na ng tatlong daang piso o higit pa ang buwan-buwang binabayaran sa bumbay. Lampas na ng Disyembre ng sumunod na taon ay tuloy pa rin ang pagbabayad. Tuwing sinusuma ni Joaquin ang mga binabayarang utang ng mga magulang kung kani-kanino, ay nanlulumo siya. Napakalaki ng kapalit ng mga mumunting ginhawa sa kanilang bahay – pera sanang inipon na lamang nang makapag-enroll ang mga anak at makapagtapos kahit bungi-bungi ang mga semestre.


Pagdating sa Quezon City, minabuti ni Joaquin na tawagan ang kasintahang taga-Cubao. Tapos na si Rosemarie at nagrerebyu naman siya para sa board exam para maging ganap nang inhinyera. Naglakad nang medyo malayo si Joaquin sa paghahanap ng payphone na pwedeng gamitin. Naghanda siya ng marami-raming piso para matawagan ang kasintahan, na nagtitiyaga na lamang sa mga sulat at hindi pa makaluwas papuntang probinsiya. Mabigat ang malmal ng piso sa bulsa ni Joaquin, ngunit mas kampante siyang lahat ng kaperahan niya’y nasa bulsa. Hindi uso ang mga pitaka sa kanila, at maging ang kaniyang ama, lahat ng kita at ipon, laging nakabalot ng supot at nakabulsa sa harap. Dito mo masusukat ang tao sa lugar nila Joaquin – kung nakabukol sa ba sa dami ang pera, at kung ang kuwarta ba ay kitang-kita. Sa wakas ay nakahanap din si Joaquin ng isang DIGITEL na payphone. Lumutang ang kulay asul na kaha nito sa alikabok at init ng tanghaling tapat. Naghanda ng sampung piso si Joaquin, at naghulog ng dalawang piso sa biyak ng bakal. Umugong na ang dial tone sa hawak na telepono, hudyat na pwede na niyang tipahin ang numero ni Rosemarie. Ilang segundo ring nag-ring ang telepono bago may sumagot sa kabilang linya. Maaskad at tila galit ang boses. Tatay pala ni Rosemarie.

“G-good afternoon po, pwede po kay Rosemarie?”

  “Sino ba ito?”

  “Si Joaquin po.”

Nag-beep nang tatlong beses at tuluyan nang nawala ang kausap ni Joaquin. Napakurap si Joaquin nang ilang beses at umiling. Kumuha ulit siya ng barya at hinulog sa kaha ng telepono. Tinipang muli ang numero ni Rosemarie, at naghintay.

  “Wala dito si Rosemarie, nagrerebyu siya sa hotel. Hindi mo ba alam na sa isang buwan na ang board exam? Ano ka ba niya?”

Nanuyo ang lalamunan at mga labi ni Joaquin sa tanong. Hindi niya maunawaan kung bakit siya tatanungin ng ganito, samantalang bago siya umuwi sa probinsiya’y dumalaw naman na siya kila Rosemarie, at nagdala pa nga ng tatlong bayong na gulay, dalawang inahing manok, at mga saging pinutol pa niya ang mga piling sa bakuran ng tiyuhin niya. Hindi pa man ito pamamanhikan, siniguro ni Joaquin na sapat ang dala niya sa pagpapakilala. Nang bagsakan muli ng telepono si Joaquin ng ama ni Rosemarie, minabuti na ng binatang ibulsa ang mga natitirang barya at hanapin na lang muna ang opesina ng pinag-a-aplayan. Ang nakalagay lang sa ginupit niyang anunsiyo sa classified ads, Kapalaran, Inc. EDSA, Cubao, Quezon City. Napansin kaagad ng binata na may mali sa anunsiyo. Wala man lang eskinitang nabanggit, at lalong walang pangalan ng gusali, o katapat na tindahan man lang. Tiningnan ni Joaquin ang kagiliran ng EDSA, sa puntong abot lang ng kaniyang lumalabo nang mga mata. Imposible, buntong-hininga niya. Masyado yata akong nagpadalos-dalos sa pagluwas. Gustong magwala ni Joaquin. Bakit sa dinami-rami ng kaniyang mga paghahanda, hindi man lang niya naisip na tingnan ang address sa anunsiyo? Pinakainingat-ingatan pa man din niya ang kaputol ng classified ads, para nga madaling mabasa. Ngunit hindi niya binasang mabuti.

Saan na siya pupunta ngayon?

Tiningnan ni Joaquin ang lumang relo, isang asul na Swatch na bigay sa kaniya ng kamag-anak na pinalad maging masahista sa Canada. Malapit nang mag-alas nuwebe ng umaga. Alas-diyes kadalasan ang simula ng mga interbyu, at ‘yon ay kung may bakante pa nga. Minsan tinatanggihan din ang mga aplikante kapag walang ang punong-abala sa hiring, o ‘di kaya nama’y tinatamad itong humarap sa maraming ito. Madugo ang proseso ng magsasala ng dagsa ng mga aplikante na isa lamang ang iniisip – ang matanggap sa kahit anong trabaho, kahit maghintay maghapon. Walang alisan sa opesinang nag-aalok ng pag-asang magkatrabaho. Magutom, mainitan, mabuwisit na’t isumpa ang mundo, walang sukuan. Walang tayuan, at matira ang matibay. Kung hindi mo kaya ang pagkabagot sa matagal na paghihintay, hindi para sa iyo ang pagtatrabaho sa Maynila. Tinimbang mabuti ni Joaquin ang mga posibleng solusyon. May oras pa para umuwi na lamang siya sa kanila. Sasakaya lang siya ulit ng bus, at magkukunwaring namasyal lang siya ng Cubao. Pag-uwi niya sa kanila ng tanghaling tapat, magmamano lang siya sa mga magulang at magpapaliwanag na wala na palang bakante, at ang biyahe niya ngayong araw ay tulad ng marami pa niyang naging biyahe noong mga nakaraang mga buwan. Madali naman silang maniniwala. Papayuhan siya ulit ng tatay niya na mag-pokus na sa tumana, at baka naman pwedeng pormahan na niya ang dalagang anak ni pareng Lito, at magkababata naman sila’t madali nang magkakapalagayan ng loob. Inisip mabuti ni Joaquin ang magiging sitwasyon nila ni Rosemarie. Likas na matalino si Rosemarie, kaya hindi malayong mabagot ito sa paghihintay sa kanya, at sa pinangako ni Joaquin na pag-unlad ng pamumuhay.

Mahal naman daw siya ni Rosemarie, ngunit may mga simpleng bagay lang daw siyang kinakailangan mula sa binata upang maging mas panatag siya sa relasyon nilang dalawa. Pinakauna sa listahan ni Rosemarie ay ang pagbabalik sa Quezon City ni Joaquin para mas madalas silang magkita at magsama. Hindi naman sa minamasama ni Rosemarie ang pananatili ni Joaquin sa probinsiya, ani ng dalaga, ngunit kung wala naman itong interes sa pagpapatuloy ng pagsasaka ay mabuti nang mag-Maynila na nga lang ulit at mas sanay na ang binata sa siyudad.

Nang huli silang nagkasama, nagpapahiwatig na rin si Rosemarie na gusto niyang sumama kay Joaquin hanggang mag-umagana sa tinutuluyan nitong kuwarto na transient. Noong nag-aaral pa si Joaquin, siya ang madalas mag-aya nang pabiro-seryoso, ngunit kalaunan, si Rosemarie na ang parating nanunukso, lalo na nang malaman ng dalaga na may plano ang magulang ng binate na patigilin na ito sap ag-aaral. Ilang beses namang tumanggi si Joaquin nang maramdaman niyang seryoso ang dalaga, kahit alam ng Diyos at lahat ng anghel at santong amuyong nito na gustong-gusto niya si Rosemarie, at hindi na siya maghahanap pa ng ibang babae sa tanan ng buhay niya. Na parati niyang napapanaginipan si Rosemarie, na kasama niya sa kwarto, at nagbubulungan sila ng pangako habang umaagos ang kamay at labi nila sa katawan ng isa’t isa. Wala mang ilaw sa kaniyang pananaginip ay kabisado ni Joaquin ang bawat hubog at hulma ng katawan ni Rosemarie, kahit pa na ang uniporme nito sa eskwela ay polong panlalaki ang tabas. Natatakot si Joaquin sa sarili niya. Baka hindi siya makapagpigil, baka mawala siya sa sarili sa ligaya. Baka pagkatapos ng isa o dalawa o sampung gabing magkasama sila ni Rosemarie ay tatlo na sila sa halip na dalawa. Pagpasok ng third year sa pag-iinhinyero pa naman, napansin ni Joaquin ang tila pamumukadkad ng dalaga. May kakaibang giliw na ang pagkilos niya’t pagsasalita. Nalusaw ang mga nakasanayan ni Joaquin na mga kilos-lalaki nito, tulad ng pagiging matigas sa paglalakad, at ang pagkuyom pa minsan mga kamay natila manununtok ng makakasalubong. Lumambot na nga ng husto ang mga kilos ni Rosemarie, at maging ang bibig nitong dati ay punong-puno ng panunukso ay naging malumanay at masuyo sa pakikipagusap. Masuwerte ako, sabi ni Joaquin sa sarili noon. Nakita ko ang unti-unting pagdadalaga ni Rosemarie.


Nakaupo noon si Joaquin sa isang sementong plant box sa tapat ng isang tindhanan ng mga imahen ng Sto. Niño at Birhen. Dahil ayaw pa niyang gumasta sa meryenda, nilibang na lamang niya ang sarili sa panonood ng mga dumaraan. Babaeng nakadilaw na blusa at may dalang polkadot na payong. Lalaking pinipindot ang beeper, at mukhang naaaburido sa nabasa. Babaeng dala ang anak na maliit, at may supot ng shoemart. Sto. Niño na kumakaway. Nagimbal si Joaquin nang makita niyang gumalaw ang kamay at mga daliri ng Sto. Niño. Gusto na lang magtatakbo ni Joaquin, ngunit napako na siya kinauupuan. Ang sumunod sa pagkaway ay isang ngiti, at gusto na lang mamatay ng binata. Isa sa pinakatatakutan niyang bagay ay mga Sto. Niño na gumagalaw, o sumasayaw. Nakakita na rin kasi siya nito sa kanilang bahay, kaya iniiwasan niyang tingnan ang lumang altar nila sa salas. Hindi siya namamalikmata noon, at lalong hindi siya namamalikmata ngayon. Tulad ng nakasanayan, tumayo na lamang si Joaquin at naglakad palayo sa tindahan ng Sto. Niño at nag-antanda.


Marius Carlos, Jr. is a storyteller, essayist, and journalist. He is the current editor-in-chief of Revolt Magazine. He is also the English editor of Rebo Press Book Publishing. He is an independent researcher focused on transnational capitalism, neocolonialism, empire, and pop culture. You can reach him via social media at Minds and MeWe.

Strange Intimacies

From the Author

For four months, I worked on my zine/chapbook, Strange Intimacies: Essays on Dressing Up and Consumption together with my illustrator Beyza Durmus and layout artist Roma Calderon. The three essays within this chapbook were all written during quarantine, at a time of great loneliness that’s made me feel both manic and morose. I’ve cleaved harder to certain habits, modes of being, and thinking that function as salves to my soul. Here you will find musings on pre-loved clothes, the comfort I glean from the studied language of intimacy in brand emails, and my attempt in defining the concept of ‘space’ as a creative and dreamer in my early 20s.


Zea Asis is a 23-year old writer based in Manila where she works full-time for an Australian design start-up writing and editing copy for digital greeting cards and videos. The first platform that published her personal essays was the online zine The Nearness Project, founded by contributors of former Rookie Magazine. You can check out more of her work at www.zeaasis.net

Pamana ng Imperyo

Tinapos ang pelikula noong
nakaalis a siya sa mga isla,
pinagtagpi-tagpi para
mainam na pagtatapos
sa kanyang mga lektura
para pigilin ang pagbigay
ng kasarinlan. dagdag pa ito sa
sandamakmak na litrato
na pinagpiyestahan ng
mga sinaunang magasin.
Marahil nga kinumbinsi nito ang
mga botanteng Amerikano
na wag munang pakawalan ang
mga kumakain ng aso,
pero kahit hindi naman sila nagayuma
si Worcester, buo na ang loob ng batang imperyo.

Walang tunog ang palabas,
kailangan mong ipalagay ang mga hiyaw
ng mga manonood pagkakita
sa mga suso ng mga babaeng
nagdudurog ng kanin, o di kaya
nagsasalita si Worcester habang tuloy
ang palakasan sa kanyang likuran,
ngunit ang mga nakapalibot sa
dalawang mandirigma ay hindi gumagalaw,
hindi mo makita ang pagbuka ng
kanila mga bibig para sumigaw.
Isang kasal din ang nangyari
sa harap ng kamera, ang kumpas
ng mga gangsa siguro ang nagsagip,
nagpanatag sa mga balisang puso.

Noong lumabas ito, pinag-initan ng mga
ilustrado, sabik na sanang masalo ang estado,
pero noong napanood ito ng mga Igorot
sa unang pagkakataon pagkatapos ng sandaang taon,
mga alaala ang kanilang nasaksihan
hindi propaganda,
ekolohiya at mga ninuno
tila napakalalo na sa kanilang sarili.
Hindi dapat nagawa ang mga rolyong ito,
pero mabuti na kesa paratangang
walang kasaysayan – ito ang pamana ng imperyo.


Eric Abalajon is currently a humanities lecturer at UP Visayas – Iloilo. He has previously worked as an ESL instructor in various private language schools in Iloilo City and Ontario, Canada. His zine of short fiction in Filipino, Mga Migranteng Sandali, is distributed by Kasingkasing Press. His writings, both critical and creative, are found at jacoblaneria.wordpress.com.

Revolt Magazine’s Reading Highlights for February 2021

February is National Arts Month in the Philippines. The Third World is often at odds with concepts like “arts” and “literature,” so it begs us to question – for whom do we create art? Who do we write for? Do we write for the bliss of catharsis, or should we be working for something bigger than all of us? This month’s reading highlights includes several powerful works from the era of the COVID-19 pandemic – essays, poetry, criticism, and fiction. As we navigate the deepening contradictions of postmodernity in Philippine society, we continue to see the sharpening of the stakes in writing, education and cultural work, in general. – EIC

FICTION

Victoria Garcia’s “Umalis ka pala, bakit hindi ka nagpaalam?”

Maria Kristelle Jimenez’s “Bukambibig”

Maui Mangawang’s “The Year I Last Saw Kel”

Genevieve S. Aguinaldo “Biyaheng Butanding”    

ESSAY

Marren Adan’s “A Load of Those That Can Only Be Named in a Network of Neoliberal Chaos”

Ivan Emil Labayne’s “Poets on The Streets”

Jerwin Bilale Uy’s Sa Katatagan; O Kumbakit Hindi Tayo Maisasalba Ng Pananalig (Ilang Paglilimi Sa Pagtatapos Ng Taon)

Victoria Garcia’s “Isang Buntong Hininga”

Ramon Guillermo’s “The Educational Encounter in the Digital Sphere”

POETRY

Hyacintha Lupig’s “Bitaw”

Dennis Andrew Aguinaldo’s “Hayaan sila sa hawi ng mga silya”

Anthony Diaz’s “Ang mga Hindi Naghihilom na Sugat sa Dila”

Bukambibig

IKUKUWENTO KO SA INYO ANG AKING HIRAM NA BUHAY; sa paraang ibinahagi siya sa akin ng aking awtor. Para sa kaniya, isa lamang akong miserableng binatilyo na hindi matanggap ng lasenggerong ama dahil masyado akong malamya, mahinhin, at matipid. Wala rin akong malapitan kundi ang sarili dahil napili rin ng awtor na ito na mawalan ako ng ina, na isinalaysay ng aking ama na namatay sa pagkakabuntis sa akin—kaya naman wala rin akong mga kapatid. Dito itinuon ng awtor ang raison d’être ko bilang binatilyo: lulong sa medikasyon kontra-depresyon nang sa gayo’y mas makulong pa ako sa limbo ng hindi-masukat na hapis.

                Inirarason ko na lamang sa sarili na mabuti pa rin ang kalagayan ko. Tutal, isinalang ako bilang karakter sa gitna ng pandemya. Dito rin kasi naisip ng awtor ikutin ang kaniyang akda: sa akin niya isinasabuhay ang lihim na paninisi sa sarili kumbakit hindi pa rin sapat ang kaniyang mga akda—at kung ito nga ba ang tinutukoy na “pagsusulat ng kaniyang panahon” ng ilang nakalayo na sa kanilang lárang. Hindi ko siya magawang aluhin dahil isa lamang ako sa koleksiyon ng kaniyang mga tauhan na binuo’t winasak ng kaniyang kamusmusan sa mundo ng pagsulat.

                Ipinangako niya sa akin na hindi ako matutulad sa mga kuwento ni Sampaguita, Mirasol, at Edna; mga pangalan na binigyan niya ng buhay ngunit hindi na niya nasundan pa. Nakapirme lamang sila sa umpisa ng kanilang buhay bilang piksyunal na karakter—hindi nabigyan ng pagkakataong makita ang gitna, ang penultima, ang wakas. Mas lalong ayaw niya akong matulad kina Jacob, Kenneth, Edmond; mga pangalan na hanggang marka na lamang ng nakaligtaang burador. Kaya naman, kahit ginawa niya akong bulnerable sa harapan ng aking amahin, at hindi nililok sa tapang at lakas ng isang lalaki para maprotektahan ko ang sarili sa danas ko sa mundong ito—tinanggap ko pa rin ang kaganapan bilang sisidlan ng katauhan ni Kenneth, ang labinwalong taong gulang na binatilyo na protagonist ng kuwentong ito.

                Sa totoo lang din kasi, hindi rin naman ako makatatanggi sa kaniya. Kahit yata ilagay niya ako sa samu’t-saring sitwasyon:  lukubin man ako ng COVID-19 na maging sanhi ng aking kamatayan, ma-redtag ang organisasyong kinabibilangan na dahilan ng aking pagkakulong, o kahit pagbabarilin ng mga bodyguard ni Duterte ang aking titi matapos ko siyang duraan at singahan sa mukha niyang tadtad ng pores—tinatanggap ko ito. O kahit biglang sumambulat sa akin ang rebelasyong hindi pala talaga ako lalaking ganap, na may tinatago pala akong puki na bigla na lamang sumulpot nang minsang inahit ko ang aking bulbol; na sa halip na kagalitan ay higit na ipapasalamat sa kaniya. Kasi alam ko sa aking sarili (kahit higit na may kaalaman ang awtor sa kaniyang praxis), may kuwento akong nais tahakin.

MINSAN, SINUBUKAN KO RING UMALMA SA KANIYA. Habang nakahiga siya’t binabasa ang kasalukuyang chapter ng “Demon Slayer” sa isang pirated manga browser, kinalampag ko siya. Sapat para bitawan niya ang cellphone’t makipag-usap sa akin.

                “Ano ba kasi ang gusto mo?” umpisa niya sa akin. Ramdam ko ang galit sa pagsasalita niya. 

                “Puwede bang gawin mo na lang akong babae rin? Kahit wala nang boobs at matambok na puwet.”

                “Putragis, bakit ko gagawin iyon para sa iyo? Naka-plot na ikaw ay si Kenneth, anak ni Raymond. Cisgendered ka!”

                “Hindi mo rin ba ako bibigyan ng kalayaang ipahayag ang aking sarili? Paano kung dahil pala closeted gay ako kaya ako dumaranas ng depresyon? Paano kung maging transwoman ako’t naging masaya? Ipagkakait mo ba sa akin iyon?”

                “Hindi ikaw ang tauhan para sa kuwentong iyon. Wala rin siya sa plano kong isulat,” pagtatapat niya. “Sa totoo lamang din, ikaw ay papasok sa loob ng basong malapit sa iyo. Kaya puwede ba, patapusin mo ako sa orihinal na takbo ng aking kuwento?”            

                Sumigaw ako sa loob ng ulo niya. ‘Yong pagkalakas-lakas, sapat para samain ang kaniyang ulo magdamag. Sinipa-sipa ko rin ang kaniyang kanang dibdib hanggang sa makaramdam siya ng hindi-maindang kirot. Doon na nagsimula ang paglalabuan ng relasyon namin bilang awtor-karakter. Dalawang araw din niya akong hindi kinausap, ni hindi niya sinilip ang kuwaderno niya.

HANGGANG KANINA LAMANG, BAGO NIYA ISULAT ang kuwentong ito, bigla niya akong nilapitan. Bakas pa rin sa mga mata niya ang inis sa ginawa ko kamakailan.

                “Alam mo ba Kenneth, may na-realize ako habang kino-conceptualize ko ang kuwentong ito.”

                “Ano?” walang-muwang kong tanong.

                “Ngayon ko lang napagtanto na ang hirap palang gumawa ng karakter na palaging nakabuka ang bibig. Hindi ko alam kung saan ko ilalagay ang salita mo’t salita ko! Ang dami mong gustong sabihin, ang dami mong gustong gawin, ang dami mong buhay na gustong ganapan pero limitado lamang ang espasyo na mayroon ako para sa iyo.”

                Hindi ako makapagsalita.

                “Alam mo ba, hindi ako makatulog? Maliban sa nag-palpitate ako sa ginawa mo, feeling ko, sobrang inconsiderate ko. Nakagagalit kapag kinukuwestiyon ng writer ang sarili niya dahil sa mabunganga niyang karakter. Paano ko na dadalhin ang lifelong burden na hindi kita puwedeng gawing transwoman, Kenneth?” tanong niya sa akin. Idinidiin ang mga salitang ‘lifelong burden’ na mas yumurak ng puso ko (kung mayroon man ako nito.)

                “Pasensiya na.”

                “Ano pa nga ba magagawa ko? Tarabitab ka talaga, e.”

                “Oo na po, Missmaam Marya.”

                “Mas madali na lang din siguro na i-sashay away ko na lang ikaw. Si Timothy ang ipapalit ko. Nang makatuloy na ako sa orihinal kong plot para sa kuwentong ito,” pagbabanta niya.

                “Mother Gaia, cannot be! I-fulfill mo ang glass castle fantasy ko,” nanginginig ako. Ayokong matulad sa mga karakter niyang forever nang nasa hiatus. Sayang ang potential beauty ko!

                Tumawa siya sa akin. Ngayon ko lang siya narinig na tumawa. Lumabot naman ang puso ko. Pagkatapos noon, natahimik siya. Biglang dumilim ang paningin. Katulad ng panahong inilililok pa lamang niya ako sa luwad ng kaniyang kaalaman at karanasan.

                “Kenneth, please do this for me. Kasi more than just a story, dala-dala mo ang bahagi ng buhay ko. Naisulat ko na ito noon sa kauna-unahan kong aklat. Ang kuwento ng aking depresyon mula pagkabata, at hanggang ngayon. Gusto kong dalhin mo rin ang lungkot, galit, inis na mayroon ako. Gusto kong maramdaman mo ang maging ako. Dahil ikaw ang una kong karakter na mula sa aking wangis.”

                “Kung ganoon, bakit hindi mo ako ginawa na ring babae? Tutal, sa sinabi mo naman kanina, ako rin ikaw…hindi ba?”

                “Hindi sa lahat ng bagay, ako ay ikaw.”

                At bago pa man ako muling sumaling sa sinabi niya, pansamantala niyang binawi ang kapasidad kong magbunganga ng higit pa sa daloy ng kuwento.

NATAGPUAN NA LAMANG NIYA ANG KATAWAN na nakahilata sa pisat na kutson ng pekeng Uratex. Makulimlim ang langit na ipinipinta mula sa kaniyang kuwarto, hindi matiyak kung hapon na ba o gabi. Hindi rin mapaliwanag ng binatilyo ang nararamdaman. Ang bigat-bigat sa dibdib, nakaliliyo sa pakiramdam. Hinilot-hilot ni Kenneth ang kaniyang sentido, iniisip niya kung kasama ang delirium sa listahan ng side effects ng iniinom niyang anti-depressant. Sinubukan niyang basain ang aking bibig pero walang laway na lumalabas sa kaniyang dila. Inobserbahan niya ang paligid, pilit inaalala kung paano siya napunta rito. Sa kaniyang imbestigasyon ay lumantad sa mga mata ang isang basong tubig at dalawang basyo ng Xanax sa mesita.

                Sisiray-siray man, tinungo ni Kenneth ang tokador. Doon niya napansin ang kakaibang mundo na nasa loob ng lumang baso na mula pa sa aking ina. May mundo nga ba talaga sa loob ng baso? Hindi niya alam, marahil may kapasidad ang awtor na gawing kastilyo ang mga salita hanggang sa matipon ito sa loob ng baso. Bago pa man niya masuri’t makumpirma ang hiwaga sa loob ng baso, pumasok ang kaniyang bastardong ama. Lango sa alak, naghahalo ang amoy ng alkohol sa kaniyang tuyong laway, tamod, at pabango ng kung sinomang kerida. Katulad ng kaniyang inaasahang takbo ng kuwento, nilustay na naman ng kaniyang tatay ang sahod nito sa bisyo. Sisinghot-singhot pa ang matandang lalaki, malinaw ang paglaki ng magkabilang butas ng kaniyang ilong sa ginagawa.

                “K-Kenneth, hikaw bah e nagsaing na? Hik!”

                 Ang alam ko, hindi ko na nagawa ang nakalista kong gagawin sa orihinal na plot dahil napuno ang oras ko sa kakahingi ng amor sa aking awtor na gawin akong transwoman.

                “T-Tay, w—aaaaacck!”

                Hindi ko maibuka ang aking bibig. ¡Me cago en la hostia!, pinutulan nga pala ako ng awtor ng kakayahang magsalita ng labas sa takbo ng kuwento!

                “Potah nah khang lha-lhamya mohng hayop kah, hik! Ehhh bahket mah pagkain nah sah hapag?” garalgal ni Raymond sa kaniyang tulalang anak.

                 “Kumain ka na pot—ack. Opo, tay. Kain na.”

                Kahit ang mamura ang bastardo kong tatay ay hindi ko magawa! Ngiting-aso pa sa akin ang gago at nag-bless pa bago nilantakan ang pritong bangus, damuho talaga.

HABANG PAYAPA NA KUMAKAIN ng pritong bangus ang ama ni Kenneth, binabagabag ang binatilyo sa kaniyang naranasan. Literal na sumara ang kaniyang bibig sa tuwing inililihis niya ang takbo ng orihinal na kuwento. Tila pinupuluputan siya ng mga tinik sa leeg sa bawat pagtaliwas niya. Kapit-kapit niya ang kaniyang bibig, hinaplos, at kinumpira kung ang kaniyang awtor ay tinahi ang mga ito na lingid sa kaniyang kaalaman. Sa awa ng awtor, hindi iyon naganap.

                Ano ba ang gusto mong mangyari sa akin, ang isiksik ko ang sarili ko sa baso ni Nanay? Paano ako magkakasya d’yan?

                Napuno ng katahimikan ang silid.

                Tahimik? Hoy, nagsasalita ako! Hindi lang lumalabas sa bibig ko pero heto ang tinatakbo ng isipan ng karakter mo ngayon. Sagutin mo ang tanong ko nang matapos na ang kaganapan ko bilang Kenneth sa mundong ‘to! Kung ayaw mong umpugin ko ulit ‘yang ulo mo, babaita!

                Hindi kumibo ang awtor. Pinagmamasdan lamang niya ang mga salitang lumalabas sa isipan ng kaniyang karakter.

                Demonyita ka rin, ano? Pagkatapos mo ako bigyan ng miserableng buhay; pagkatapos mo ako bigyan ng depresyon, ng tarantadong tatay; pagkatapos mo ako paikutin na ang kuwentong ito ay tungkol sa iyona ito’y bahagi kamo ng iyong wangis. Tapos, gaganituhin mo ako? Kung puwede lang kita bulyawan, sipain, at saktan ulit. Napakasama mong awtor!

                Ngumisi ang dakilang awtor sa nasasaksihan niyang pag-aasal bata ng kaniyang binatilyong protagonist. Sa bawat inuusal na isipan ni Kenneth, hindi niya namamalayang siya ay lumiit—halos kasukat na ng tableta ng Xanax sa liit.          

NANG MAHIMASMASAN ANG NAG-AALBUROTONG karakter, saka na lamang niya napagtanto ang kinatunguhan niya. Totoo nga ang sinabi ng awtor—narito na siya ngayon sa harapan ng kastilyong mula sa baso na ipinamana ng kaniyang namayapang ina.

                “Totoo ba itong nakikita ko?” puno ng pagkamangha ang mata ni Kenneth sa nasasaksihan. Totoo pala ang itinakda sa kaniya ng awtor; siya’y magkakaroon ng pagkakataon na makita ang mundo ng baso mula sa taong malapit sa kaniyang puso—ang namayapa niyang ina. Hindi niya lubos akalain na kayganda pala ng pamana ng kaniyang ina.

                Sa loob ng kastilyong baso, naroon ang mga hagdanan na yari sa ginto at salamin. May mga naninirahan ding lamang-tubig na kawangis ng mga isda at sirena. Nabagabag siya nang kaunti, napatanong sa sarili kung ang mga lamang-tubig na ito ay “nakakain” niya sa tuwing umiinom. Ang mga naiiwang piraso ng tableta na kaniyang wini-withdraw ay nagsisilbing pagkain ng komunidad sa loob ng kastilyong baso.

                “Maligayang pagdating sa aming kaharian,” bungad ng lalaking sireno. Napangiti naman si Kenneth sa matipunong karakter na bumati sa kaniya. “Maraming salamat,” humalinghing niyang tugon.

                Malugod siyang pinapasok ng mga tao mula sa kanilang komunidad. Pinagsuot siya ng damit-sirena nang sa gayo’y malangoy niya ang naturang mundo. Kinabitan din siya ng paling na magsisilbing aparato niya sa paghinga sa katubigan. Nang maisuot ang damit, tinanong siya ng mga babaing sirena kung nais niya ring magsuot ng tapis sa dibdib at mahabang buhok. Ikinataka/Ikinagulat naman ito ni Keneth. Paano nalaman ng tao sa mundong ito ang nilalaman ng puso ko? Wala siyang nakuhang sagot. Nag-aatubili man, pinili niya ang kulay-lila na tapis at nagsuot ng kulay-kastanyong buhok. Natanaw niya ang repleksyon niya mula sa salamin ng kastilyo. Napakaganda kong sirena, nais niyang isigaw pero batid niyang hindi siya pahihintulutan ng orihinal na takbo ng kuwento kaya iniusal na lamang ni Kenneth ito sa isip.

                Sinimulan na nila ang paglibot sa mundo sa loob ng baso.

                Ang liwanag mula sa loob ng baso ay humaharang sa imahen ng mundo ng mga mortal, kaya malaya na nakalalangoy ang mga isda’t sirena sa paligid ng kastilyo. Kumendeng-kendeng si Kenneth kasama ang mga babaeng sirena na nagsilbing gabay niya sa paglalayag sa kanilang mundo. Sa unang palapag ng kaharian, naroon ang mga merkado—halos kamukha ng palengke sa mundo ng mga mortal pero mas organisado. Maayos din ang pakikitungo ng mga mamimili sa bawat pamilihan.

                Sa ikalawang palapag, naroon naman ang mga paaralan. Sistematiko ang proseso ng pagtuturo, holistic education. Natutugunan ang akademiko, sosyo-politikal, etikal, at emosyonal na aspekto ng pagkatuto. Malayo sa istruktura na kinamulatan/ipinamulat kay Kenneth.

                “May isang tanong lamang ako,” naalala ni Kenneth.

                “Ano iyon?” tugon ng isa sa mga kasama niyang sirena.

                “Sa tuwing umiinom ako ng mga gamot noon, sinisigurado kong ubos ang tubig. Umiinom din ako ng anim hanggang walong beses kada araw ang pag-inom ko. Saan kayo napupunta?”

                Umiling-iling lamang ang napagtanungang sirena, pati na rin ang kaniyang mga samahan.

                “Kasi, nababahala ako. Baka kasi ano pala…naiinom ko na kayo.”

                “Hindi iyan posible,” pagtitiyak ng punong sirena. “Magmula noon, kahit may tubig o wala ang basong kastilyo, narito pa rin kami. Hindi kami napapahamak ng anomang aktibidad sa mundo ng mga mortal.”

                Doon pa lamang lumuwag ang dibdib ng mortal na sirena.

                Ipinagpatuloy nila ang paglibot sa kastilyong baso hanggang sa marating nila ang sumunod na palapag. Nakalaan ang ikatlong palapag ng kastilyo para sa pamahalaan. Ispesipiko ang mga ordinansya’t plataporma, at nakasunod sa diplomatikong pagtugon sa hurisdiksyon. Dito rin inililitis ang ilang krimen, lalo na’t bibihira lamang ang kaso ng krimen sa lugar na ito. Sa kuwento ng isa sa mga sirena, ang tanging kaso lamang doon ay ang sobrang pamimitas ng sambroxia (o pagkain ng mga isda’t sirena sa mundong ito) at trespassing. Ang ikaapat at huling palapag ay hindi pinahintulutang makita ni Kenneth. Masyado na raw itong malapit sa mundo ng mga mortal at posibleng ikapahamak ng kanilang komunidad.

MATAPOS ANG ILANG ORAS DING PAGSISID-PAGLANGOY ni Kenneth, nagpaalam na ang karakter. Pinabulaanan naman ito ng mga taong nasa paligid niya. Nagsimula silang magbulungan, magtinginan, magkumpirma. Nang matiyak nila ang sitwasyon, lumapit ang punong sirena kay Kenneth.

                “Alam naming hindi ka masaya sa mundong mayroon ka. Ayaw mo ba sa mundong ito, kung saan malaya kang nakalalangoy at nakasisisid? Ayaw mo bang maging ikaw?” tanong ng punong sirena.

                “P-P-Paano mo…” uutal-utal niyang tugon.

                “Gusto lamang din namin na tulungan ka. Ang mundong ito ay inilikha para sa iyo,” paliwanag ng punong sirena.

                “Kaya rin namin sinalubong ang iyong pagdating,” dagdag ng lalaking sirena na bumungad sa kaniyang kamakailan. Umiling lamang si Kenneth, pinakiusap sa mga kasama na iwanan muna silang mag-isa ng awtor. Ginawa namang pribado ng awtor ang pagtatagpo/pagtatalo nila. Ibinalik ng awtor ang kakayahan ng karakter na muling magsalita.

                “Wala ito sa takbo ng orihinal na plot, awtor. Bakit mo ito ginagawa sa akin? Para saan ito?”

                “Hindi ba’t gusto mong sumaya?”

                “Oo naman. Pero, bakit dito—sa baso lang?”

                “Dahil iyan pa lamang ang kaya kong ibigay na espasyo sa iyo.”

                “Bakit ang damot-damot mo?”

                “Bakit masyado kang mapaghanap?”

                “Masama bang mangarap?”

                “Hindi naman. Ang masama ay ‘yong higit pa sa sapat ang nariyan, pero nagagawa pa ring maging mapaghanap.”

                “Bakit ang bulaklak mong magsalita?”

                “Unawain mo naman din ako.”

                “Ako ang unawain mo! Sa tingin mo ba, para lamang ako sa lugar na ito? Kinumpara mo ako sa lumot, awtor! Napakasama mo talaga.”

                “Hindi mo ba nakikita kung gaano kaganda ang mundong ito? Ginawa ko ito para sa iyo, para maranasan mo ang mundong nais ko.”

                “Bakit hindi mo siya gawin sa mundo mo?”

                “Dahil…hindi ko pa kaya. Ang lawak ng mundo para sa tulad ko.”

                “Gawan mo ng paraan. Huwag mo hayaan ako, pati ang mga karakter na darating sa iyo na maging bukambibig na lang habambuhay!”

                “Tama ka na.”

                “Hindi, tama ka nga. Hindi ako ay ikaw. At ramdam ko na ang pagsasara ng espasyo ko—katapusan na ng ating kuwento.”

                “Salamat sa iyong bibig, Kenneth. Paalam.”


Nagtatrabaho bilang freelance writer, layout artist, at website specialist sa Pampanga si Maria Kristelle Jimenez. Ilan sa kaniyang mga akda ay nakatanggap ng karangalan sa Saranggola Blog Awards at Gawad Digmaang Rosas. Ang kaniyang website na Espermarya ay panaka-nakang naglalabas ng mga libreng babasahin. Ang ilan sa kaniyang mga journalistic essay ay nailalabas sa Assortedge, Philippines Graphic, maging sa Vox Populi. Sa ngayon, tumatayo siya bilang isa sa tagapamahala ng KADLiT: Katipunan ng Alternatibong Dibuho, Liriko, at Titik. Siya rin ang kumakatawang founder-owner ng Rebo Press Book Publishing, Associate Editor sa Filipino ng Revolt Magazine, at Editor-in-chief ng Vox Populi PH. Maaring mag-iwan ng mensahe sa kaniya: mkcjimenez@revoltmagazineph.ink. Makipaghuntahan kay Maria sa Minds at MeWe.

Umalis ka pala, bakit hindi ka nagpaalam?

Para kay AV.

Nang maging roommate ko si Billy, palagi niyang ikinukuwento sa akin ang dalawang suicide attempt niya at kung paano nito nabago ang kaniyang pananaw sa buhay. “Gusto kong maging inspirasyon sa mga taong nakakaranas ng depression. Gusto kong makita nila na kinaya ko.” Mayroong pagkukumbinsi sa sarili ang tono niya, pero hindi ko agad iyon napansin. Nakikinig lang ako sa mga kuwento niya dahil alam kong iyon ang paraan niya para makakawala sa insomnia. Kaya kapag bumibiyahe kami para bumisita sa iba’t ibang mga Bahay Kanlungan sa Camarines Sur, kung hindi siya tulog ay tumatango-tango siya sa biyahe. Nagtatrabaho ako noon sa isang NGO na nagbibigay tulong sa mga child in conflict with the law at child at risk. Ako ang program officer para na nangunguna sa on-site na operasyon ng isa sa mga proyekto namin. Hindi taga-Bicol si Billy, naka-destino siya sa main office namin sa Maynila. Bahagi ng kaniyang trabaho ang bumisita sa mga provincial office ng organisasyon. Hindi kami close ni Billy noon, dahil masungit ang pagharap niya sa mga tao, tipikal na supervisor. Pero matapos ang ilang pagbisita naming sa mga Bahay Kanlungan, nagkuwento siya bigla sa akin tungkol sa mga karanasan niya sa Maynila.

“Masuwerte na kayo dito,” ang panimula niya. “Sa Maynila, nagsisiksikan ang mga bata sa mga Bahay Kanlungan. Mababait ang mga in-house parents dito, mukha namang hindi kayo nagkakaroon ng problema sa kanila. Sakit ng ulo ko ang mga in-house parents sa Maynila, mas matigas pa ang ulo kaysa sa mga bata.”

“Funding ang mahirap makuha dito,” ang sabi ko. “Pero mababa rin naman ang gastos dahil karamihan sa mga Bahay Kanlungan, may garden.”

Hindi na ako nahiyang yayain si Billy para mag-ikot sa Naga. “Sa daan na tayo magkuwentuhan,” ang sabi ko sa kaniya. “Maraming puwedeng puntahan dito. Malapit lang dito ang Cathedral, doon muna?”

Tumango siya. “Tara,” ang sabi niya. “Nakalimutan ko pala ‘yung mga gamot ko sa Tondo, kailangan ko ring bumili.”

Papalabas pa lang kami ng AdNU, tatawagan daw muna ni Billy ang nanay niya. Hindi ako karaniwang nakikinig sa pag-uusap ng ibang tao sa telepono pero napansin ko na nagpapaliwanag si Billy na naiwan niya ang gamot sa bahay at kulang ang dala niyang pera pambili ng gamot. Kahit hindi naka-speaker ang cellphone ni Billy, naririnig kong sinisigawan siya ng kaniyang nanay. Bagsak ang mukha ni Billy pagkababa niya ng telepono, “Puwede kitang pahiramin ng pera,” ang bungad ko sa kaniya, “mahalaga ang gamot.”

Nagpasalamat siya at nangakong babayaran ako bago siya bumalik ng Maynila. Nang dumating kami sa Cathedral, napansin ni Billy ang mga nagtitinda ng kandila at rosaryo sa bungad ng simbahan. “Alam mo, gumagawa kami ng mga kapatid ko noon ng kandila.” Ang sabi niya sa akin, “tapos naglalako kami kapag simbang gabi.” Hawak ni Billy ang ilang novena, “magkano po ito?” ang tanong niya, “mayroon pa po ba kayong iba? Bibilhin ko po ito.”

Marami siyang binili na novena, ang sabi niya sa akin ay naalala niya ang kaniyang lola. Palagi raw itong nagno-novena tuwing alas singko ng hapon. Sapat na iyong dahilan para hindi ko tanungin kung aanhin niya ang novena na nakasulat sa Bicol.

“Ang Cecilio Publication ang isa sa pinakamatandang publikasyon dito. Sila ang naglalabas ng mga booklet ng novena pero marami rin silang ibang nilalathala.” ang sabi ko kay Billy, “Bata pa ako mayroon na n’yan, baka nga hindi pa ako buhay meron na n’yan.”

Lumabas kami ng Cathedral pagkatapos niyang lumuhod at manalangin. Kinapa niya ang bulsa niya sa likod ng kaniyang pantalon, hinugot niya ang isang kaha ng fliptop na Marlboro. Tinanong niya kung mayroon akong lighter, umiling ako. Lumapit siya sa isang kandila at inilapit ang dulo ng sigarilyo sa yumayakap na apoy.

“Hoy, makita ka ng iba,” ang sabi ko, “Baka mabugbog ka.”

Tumawa-tawa lang si Billy, tumalikod lang siya na parang walang nangyari. “Saan ang sunod natin?” ang tanong niya, sinabi ko na puwede naman kaming pumunta sa Booksale sa may SM. Naglalakad kami nang mapansin kong hindi tumitigil sa pagsindi ng sigarilyo si Billy. Napansin niyang tinitingnan ko ang bawat pagbukas niya sa kaha ng sigarilyo, “Alam ko na ang sasabihin mo, itigil ko na itong paninigarilyo.”

“Hindi, katawan mo naman iyan at desisyon mo ang magsindi nang magsindi.” ang sagot ko sa kaniya. Papasok na kami noon sa SM kaya siguro hindi siya sumagot sa sinabi ko, o siguro ay iniisip niya kung paano niya bibigyang tugon ang sinabi ko.

“Sinong paborito mong writer?” ang tanong niya sa akin, “Siguro naman mayroon kasi hinila mo ako sa Booksale.”

“Napakaraming writer na puwedeng banggitin, pero siguro, ang may pinaka-impluwensya siguro sa akin ay si Harper Lee, lalo na iyong “To Kill A Mocking Bird” niya. Iyon ang dahilan kung bakit Political Science ang undergrad ko.” ang sagot ko sa kaniya. Mukha siyang masaya sa naging sagot ko, nang tanungin ko si Billy kung sino naman ang sa kaniya, sinabi niya na wala siyang paboritong libro at madalang siyang magbasa. Pero mahilig siya sa mga series, “Gusto ko ‘yung pakiramdam na may susunod pa.”

Nakaisang oras rin siguro kami sa loob ng booksale, ako talaga ang pinaka-matagal kung tumingin sa estante, sinusuri ko ang bawat pamagat na madaanan ng mata ko. Pati ang publisher ng libro ay tinitingnan ko, baka kasi may hindi ako kilalang manunulat mula sa isang kilalang publisher. Marami akong nakikitang magandang libro sa BookSale dahil napansin ko ang logo ng Penguin, Europa Editions, Grove Press, at HarperCollins.

“Hindi pa siguro sila nagre-restock,” ang banggit ko kay Billy. “Nandito lang ako nung isang araw, parang walang nagbago sa mga libro.” Naglakad na kami papunta sa National Bookstore, baka dumating na ang mga bagong pamagat na inilabas sa Maynila. “Kung wala pa dito, o kung may gusto kang ipabili sa Maynila, puwede naman na ako na ang bumili para sa ‘yo tapos dadalhin ko na lang dito kapag bumalik ako.” Natuwa ako sa sinabi ni Billy, medyo matagal ring dumating sa Bicol ang mga bagong lathalang libro sa Maynila. “Sige,” ang sagot ko, “maglilista ako para sa susunod pagbalik mo may dala ka na.”

Sandali lang kami sa National, sa libro lang ako umikot pero inikot ni Billy mula sa libro hanggang sa office supplies. Ang sabi niya sa akin, mahilig talaga siyang magtingin-tingin ng mga gamit sa opisina. Naging buhay niya na rin ang trabaho, at doon niya nabanggit na kumukuha pala siyang maging doktor. Iniimagine na niya ang magiging table niya kung sakaling maging doktor siya.

Habang naglalakad kami papunta sa Plaza, tinanong ko kung bakit siya tumigil sa pag-aaral. “Mahabang kuwento.” ang sagot niya sa akin, mayroong bigat ang pagbigkas niya ng salitang kuwento, parang may dinadala pa rin siyang bagahe sa mga nangyari noon. “Mahaba rin ang kalsadang nilalakaran natin.” Pahapyaw kong sagot.

“Actually,” pagsisimula ni Billy, “malapit na akong matapos sa pag-aaral. Ilang units na lang ang kailangan ko, wala naman akong problema sa service hours ko, nagproblema lang nung bumagsak ako sa isang klase. Pakiramdam ko noon, napaka-walang kuwenta kong estudyante. Iyong pangarap kong maging isang doktor, palayo nang palayo sa kamay ko. Abot kamay ko na iyon, V.” bumagsak ang tono ni Billy pero hindi siya tumigil sa pagsasalita. “Nangyari ang unang attempt ko pagkatapos kong malaman na bumagsak ako sa isang klase.”

“Kung masyadong personal itong kuwentuhan natin, okay lang naman sa akin na hanggang dito na lang muna.” ang sabi ko, nakakaramdam na ako ng kaunting takot na baka ma-trigger si Billy sa pagkukuwento niya.

“Hindi, okay lang. Nakakatulong rin sa akin na mag-open up sa iba. Mayroon pa ring frustation hanggang ngayon, pero pina-plano ko nang bumalik sa susunod na taon. Sayang rin kasi, natigil ako ng dalawang taon ngayon at dumaragdag pa sa iniisip ko kung matatandaan ko pa ba ang mga pinag-aralan ko noon.”

Nang dumating kami sa Plaza ni Billy, hinahawakan ko ang kamay niya. “Bakla ako,” ang sabi niya sa akin, parang nandiri siya bigla sa kamay ko pero hindi ako nagulat sa naging reaksyon niya. Walang kahulugan ang paghawak ko ng kamay maliban sa gusto kong maramdaman ang init ng kaniyang palad. “May boyfriend ka?” ang tanong ko sa kaniya, tumango si Billy, “Mag-iisang taon na kami. Hindi mo ba napapansin na lumalabas ako ng kuwarto kapag gabi, siya yung kausap ko. Pakilala kita mamaya.”

Hindi binitawan ni Billy ang kamay ko, naramdaman niya siguro na pagkakaibigan ang bungad ng paghawak ko sa kamay niya. “Ngayon lang may biglang humawak sa kamay ko na babae, palagi kasi na ako ang nauuna.” ang sabi niya sa akin, “V, salamat ha? Hindi mo ako pinagalitan sa paninigarilyo.”

“Bakit mo naman nasabi?” agad kong sagot.

“Lahat ng kilala ko, pinagsasabihan ako. Lahat ng bagay, dapat sinusunod ko sila. Nakakasawa ring makinig, V.”

Niyakap ako ni Billy, mahigpit na mahigpit. Ramdam na ramdam ng maliit kong katawan ang buo niyang yakap. “Minsan, nakakatakot magkuwento, pero ngayon lang nabigyan ng respeto ang mga desisyon ko sa buhay. Nakakasawang makinig at sumunod, V. Humihiwalay ang isip ko sa katawan ko kapag may ginagawa ako dahil utos ni papa o mama. Ako palagi ang anak na pasaway. Pero sinusunod ko lang naman ang tingin kong magpapasaya sa akin. Masama ba iyon, V?”

Hindi ako sumagot sa kaniya. Nararamdaman ko ang tensyon sa bawat salita na sinasabi sa akin ni Billy. Nabasag ang ma-posturang Billy na nakilala ko noong una siyang dumating sa Naga. Hindi umiyak si Billy at doon ko natutunan na totoong bumibigat ang salita kapag may dinadalang bigat ang pusong pinangagalingan nito.

“Tumigil ka na nga’t pinagtitinginan tayo ng mga tao, baka akalain nila nakikipag-break ako sa ‘yo.” ang biro ko sa kaniya. Nahimasmasan si Billy, nagyaya na siyang bumalik sa Menresa, inaantok na daw siya at baka daw mawala pa sa paghikab-hikab niya. Isa raw ang gabing ito sa pinaka-masayang paglalakad niya, nangako siya sa akin na babalik siya dito sa Naga para magbakasyon. “Marami pa pala tayong hind napupuntahan dito, siguro marami pang puwedeng puntahan. Diba malapit lang ang Caramoan dito?”

Pagdating namin sa Manresa, humilata agad sa kama si Billy. Iba sa hilik niya noong mga nagdaang araw, maganda siguro ang napapanaginipan niya. Ilang araw rin bago niya kinakailangang bumalik ng Maynila. Tapos na ang pagbisita namin sa mga Bahay Kanlungan, mayroon na siyang maibabalik sa main office namin sa Maynila. “Kapag nawawalan ako ng pag-asa,” ang sabi sa akin ni Billy habang naghihintay kami na dumating ang bus na gusto niyang sakyan, “iniisip ko ang mga natutulungan natin sa mga Bahay Kanlungan. Iyong makipag-usap sa kanila, pangungumusta at pagbibigay ng suporta sa kanila, sapat nang rason iyon para sa akin para magpatuloy.”

Nakatingin kami sa mga bus na napupuno at umaalis, gusto ni Billy na bago ang bus na sasakyan niya. Gusto niyang sumakay sa Cagsawa dahil komportable sa loob at mas maluwag. “May mga bus kasi na sobrang sikip, walang pag-uunatan ng ngalay na binti.”

Sa mga huling oras na magkausap kami ni Billy, alam kong ayaw niya pang umalis ng Naga. Siguro, may mga problema pa siya sa Maynila na hindi na niya naikuwento sa akin, o ayaw na niyang ikuwento. “Gusto kong bumalik dito,” ang banggit niya nang sabay namin makita ang paparating na bus ng Cagsawa, “mas nakakahinga ako dito kaysa sa Maynila. Mas kaunti ang ingay at parang magkakilala ang lahat. Sa Maynila, pakiramdam ko mag-isa lang ako kahit kasama ko ang pamilya ko.”

Gusto ko sanang sabihin sa kaniya na puwede naman siyang mag-extend dito sa Naga, sasabihin na lang namin na dumagsa ang nagsisibalik sa Maynila at mahirap ang makahanap ng bus na masasakyan. Pero tumayo agad si Billy bago ko pa iyon nasabi, “Nandito na pala yung bus,” ang mahina niyang sabi, “paalam na muna.” Niyakap ko siya, para siyang kamag-anak na mangingibang bayan at taon ang bibilangin bago siya ulit bumalik. Kinakawayan ko si Billy, kumakaway rin siya pag-akyat niya sa bus. Siya ang huling pasaherong sumakay, ilang minuto lang ay bumiyahe na ang bus.

Nang mga sunod na mga buwan, tuloy-tuloy lang ang pag-uusap namin ni Billy. Palagi niyang kinukumusta ang mga Bahay Kanlungan na binisita namin, kung kumusta na ang mga in-house parent. Palagi niyang binabanggit sa akin na naghahanap siya ng funding para sa mga Bahay Kanlungan sa Bicol, “Nagpasa na ako ng proposal sa isang possible funder. Wala pa silang reply, pero mukhang okay sa kanila. Sama ka minsan sa meeting kung sakali, punta ka dito sa Maynila.”

Iyon na rin ang huli niyang mensahe sa akin, hindi na siya nagreply ng mga sumunod na mga buwan. Nalaman ko na lang na naging matagumpay ang pangatlo niyang pagtatangka. Dalawan nang mawala siya, doon ko lang nalaman ang balita nang may pumunta mula sa opisina namin sa Maynila papunta sa Bicol. Nagtaka ako noon kung bakit hindi si Billy ang pumunta, at nabanggit nga ang nangyari sa kaniya. Hindi ko na inungkat pa ang mga nangyari, nagluksa ako agad nang malaman ko ang nangyari kay Billy. Siguro, nasa huling kabanata na siya sa huling libro sa maikling series ng kaniyang buhay. Kaya sinasabi ko sa sarili ko na kinakailangang respetuhin ang naging desisyon ng ibang tao, dahil iba’t iba tayo ng karanasan. Sa kasamaang palad, hindi na siguro kinaya ni Billy at sa tingin ko ay matapang siya para tangkain na alisin ang balanse sa kaniyang pagkakatayo. Sa pangatlo niyang pagsubok, natupad rin ang kaniyang plano.

Ibinibulong ko na lang habang nilalakaran ulit ang dinaanan namin ni Billy sa Naga.

Kasiyahan lang ang hiling ko para sa ‘yo, Billy. Salamat sa maikling panahon na nagkasama tayo. Matapang ka, at marami kaming magpapatuloy sa pagseserbisyo sa mga taong gusto mong tulungan. Hanggang sa muli.”

Nang dumating ako sa Plaza, naramdaman kong katabi ko si Billy at nabanggit ko kahit na mag-isa akong nakatayo malapit sa monumento ng Quince Martires.

Umalis ka pala, bakit hindi ka nagpaalam?


(Portrait: Alex Llorente)
Lumaki si Victoria Garcia sa Partido, Camarines Sur. Nagtapos ng BA Political Science sa University of Nueva Caceres. Kasalukuyan siyang nakatira sa Naga at nagsusulat para sa Tribuna, isang maliit na dyaryo sa Sorsogon, Sorsogon. Maaaring mabasa ang kaniyang nobela sa website ng Tribuna, pati na rin sa opisyal na Facebook Page nito. Kumonek sa kaniya sa https://www.minds.com/victoriagarcia/.

January 2021 Issue

From the Author

“Ibinabahagi ko ang una sa labindalawang photozine na binabalak mabuo ngayong taon. Ito ay personal na proyekto. Ito ang mga imaheng produkto ng walang sawa naming pagniniig ng aking kamera. Sana’y mahanap mo ang totoong kulay ng mga larawang ito. Maraming salamat.”


Si Reynand ay kasalukuyang nagtatrabaho bilang Market Inspector sa bayan ng Mapandan. Isa sa mga manunulat ng Rebo Press. Aktibong miyembro ng KADLiT: Katipunan ng Alternatibong Dibuho, Liriko, at Titik. Mahilig siya sa leeg ng manok. Umiiwas sa softdrinks pero mahal na mahal niya ang Pilsen. Makikita mo siya sa mga guwang ng siyudad, nag-aabang na maikahon sa larawan ang inilalatag na sining ng mundo.

A Load of Those That Can Only Be Named in a Network of Neoliberal Chaos

E-xhibit: Body Pedagogics

The individual as an “individual” is unsettled through explorations of neoliberal dispositions on the “body”. We are not naïve on how the rhetoric of Philippine local advertisements have centered on our fear and insecurities. In America, the advertisements were observed to be more on selling insurances. The language of capitalism does not just stay as informative of the products they shove to our throats but are also significantly contributive to what notions or standards are being accepted in the society. The poor who cannot afford these products are again being ostracized by the majority who live their illusions by keeping the consumerist mentality. We are all being framed to consume even the things we don’t really need to keep our sanity. In return, we get to learn and look for all kinds of diskarte just to keep the things we use to safeguard our class fantasies.

Objectification of humans is one of the mechanisms that keep us from realizing our self-worth. Discovering and developing self-worth without consumption is bad for business.

F*****g Exhibit: “Adan at Eba” Dualism

Queer theory has been one of the responses of neo-Marxist ideologies to combat capitalism. If we deconstruct the dualism of sexuality, we tend to develop meaningful discourses on how to foster individuality without the confines of assigning gender roles. This open-mindedness shall threaten (and hopefully soon destroy) the businesses that capitalize on male-female dichotomy by selling products which are “gender customized”.

The education should foster classroom discourses which do promote gender equality. This requires a re-orientation that should happen to all educational stakeholders. In reality, such pedagogic means which desensitize us to the gender divide can be done through sustainable discursive practices that inform and actively involve students on different issues.

\ɪ’Gzɪbɪt\: Neoliberal Urbanism

We are used to applauding any urban spectacle that either public or private organizations bring to us. While some establishments or infrastructures may indeed help us in different ways, we also owe ourselves not to be blinded by the politics of it all. This prevents us from retaining the rats-in-the-maze status and actually we should take actions that would benefit the humanity in us.

Sino ang people sa People’s Park? Sino ang ka sa “Gusto ko, happy Ka”?

Ex-H-bit: Alternative Certification

Various social organizations promote social inequality. The institutions are capable of perpetuating further class inequalities. Meritocracy is one of the means that push people to embracing competition and unknowingly surrendering themselves in class divides.

Exhbt : Locating the “I”


Marren has presented his researches in international conferences on folklore, educational anthropology, Jacques Derrida’s Signature Event Context, and elitism in culture and art. His fiction can be read in Zinebang Gabi, Oyayi, Katastropiya, Vox Populi, Inquirer, Balintuna, Aksyon, Inkwentro, and Basag; essay in Novice and Valenzuela Network; poetry in Liwayway; and criticism in Gaslight Online and two issues of Kult journal. His fiction can also be read in the forthcoming Tomás volume 3 issue 2 and the 41st edition of Ani. He co-edited Abstract Jupiter and Ang Pulo. His collaborative work “Ortigas Excursions” won Komura; Creators’ grant. He actively engages in Zen and tarot reading, among the various interests he has. You may reach Marren at marren.arana.adan@gmail.com.

Pahayag ng CAP-Bicol Ukol sa Sunod-sunod na Red-Tagging ng NTF-ELCAC

Katangahan, kahipokrituhan at walang kwentang paggamit ng pondo ng bayan. Ito ang totoong repleksyon ng sunod-sunod na red-tagging ng NTF-ELCAC sa ilan sa mga eskwelahan sa bansa. 

Kahapon, January 26 ay naglabas ng pahayag ang National Task Force to End Local Communist Armed Conflict (NTFELCAC) kung saan, pinaratangan nito ang 38 kolehiyo at pamantasan bilang mga pugad ng recruitment ng Communist Party of the Philippines (CPP), New People’s Army (NPA) at National Democratic Front of the Philippines (NDF). Tatlo sa mga pamantasang ito ay nasa Bicol: Ito ay ang Bicol University, Ateneo De Naga University at Saint Thomas Aquinas University na ngayon ay kilala bilang University of Santo Tomas-Legaspi na. 

Sa paglista pa lamang ng mga pangalan, mahahalata na tsinamba at hindi pinag-aralan ang listahang ito. Sa kabilang banda, kahipokrituhan ang hakbanging ito ng NTF-ELCAC na sabihing iniingatan lamang nila ang mga paaralan at mga estudyante laban sa mga terorista; samantalang sila ay patuloy na binobomba, pinapasara, hinaharas at ginagawang kampo ng mga militar ang mga paaralang lumad sa buong bansa. 

Ayon sa datos ng Save Our Schools (SOS) Network, simula 2016 ay nasa 178 eskwelahan na ang ipinasara ng estado dahilan sa militarisasyon. Sa panunungkulan ni Duterte ay nakapagtala rin sila ng 584 na kaso ng pang-aatake sa mga paaralang lumad; kabilang ang extrajudicial killings, sexual harassment, at iba pa. Katangahan din ang hakbangin ng NTF-ELCAC na ang nais ay humubog ng mga robot na estudyanteng magiging sunod-sunuran sa kanila kumpara sa mga mapanuri at progresibong mag-isip. Ang Academic Freedom ay isang pangunahing pangangailangan ng isang eskwelahan upang makahubog ng mga estudyante at mamamayang may pakialam at kalinga sa bayan. Ito ang nagbibigay kalayaan sa mga estudyante at guro na pag-usapan, pag-aralan at suriing maigi ang LAHAT NG BAGAY NANG MALAYA upang makakuha ng mga solusyon sa mga suliraning dulot o maaaring idulot nito. Ito rin ang nagbubunga ng mga bagong kaaalaman, pagbabago, imbensyon, batas, pananaliksik, atbp. HINDI maaring ikahon ng estado o makialam ang estado sa mga paaralan pagdating sa mga bagay na nais tuklasin, pag-aralan, at alamin ng mga estudyante dahil ito ay kanilang karapatan at inilalahad din ng ating konstitusyon at demokrasya.

Matatandaang pinawalang bisa ng Department of National Defense ang mahigit tatlumpong taon nang kasunduan nila sa Unibersidad ng Pilipinas na nagbabawal sa mga militar at kapulisan na pumasok sa UP NANG WALANG PAHINTULOT sa UP Admin. Ang UP-DND accord ay produkto ng malagim at matapang na kasaysayan ng mga estudyante ng UP kung saan, minsan sa ating kasaysayan ay maging ang mga eskwelahan ay nagiging lugar pandigmaan. Ito ang nais maiwasang maulit ng mga pamantasan. Ang eskwelahan ay lugar ng kapayapaan at kalayaan, subalit paano magiging mapayapa at malaya ang mga estudyante kung papaligiran na sila ng mga baril, militar, at kapulisan? 

Ang gawain ding ito ng gubyerno sa gitna ng pandemya kung saan ang mga estudyante ay WALA SA MGA ESKWELAHAN kundi nasa online class ay isang malaking KATANGAHAN at PAG-AAKSAYA ng PONDO NG BAYAN. Wala itong malinaw na batayan kung bakit nagpupumilit ang estado na makisawsaw sa mga paaralan sa panahong wala sa eskwelahan ang mga estudyante, maliban sa ibaling ang atensyon ng taumbayan at lituhin ang masa tungkol sa katiwaliang nagaganap sa gobyerno gaya ng isyu sa bakuna, Philhealth, ayuda, anti-terror law, dolomite, sobrang pagtaas ng presyo ng mga bilihin at mabilis na paglobo ng UTANG ng bansa. Ang gawaing ito ng NTF-ELCAC ay mai-uugnay rin sa pagpapasa ng Anti-terror Law kung saan, hindi klaro, magulo at sobrang delikado ng mga batayan upang ituring ang isang tao bilang terorista. Kaakibat nito ay ang mga labag sa konstitusyon na parusa at proseso gaya ng warrant-less arrest, illegal detention, paniniktik o wire tapping, pag-freeze ng ari-arian at pagkulong nang habambuhay nang walang sapat na ebidensya at proseso. 

Mariing kinukondena ng CAP-BICOL ang hakbang na ito ng pamahalaan sa pamamagitan ng AFP at NTF-ELCAC. Ito ay lantarang palabas lamang at pagsasayang ng pondo ng bayan sa kabila ng matinding kahirapang dinaranas ng bansa dahilan sa pandemya. Kung nais tapusin ang digmaan ng pamahalaan at CCP-NPA-NDF ay hindi nila ito madadaan sa pananakot sa mga estudyante o mga pamantasan. Bagkus, ay kailangan nila itong ugatin sa pinakadahilan ng hidwaan– ang usapin sa lupa, industriyalisasyon, kahirapan, gutom, inhustisya, edukasyon at medical para sa lahat at walang tigil na pamamaslang. Kung may sapat na pagkain, lupa, tirahan, edukasyon at medikal na pangangailangan ang LAHAT ng Pilipino, walang sinuman ang tatahakin ang panganib ng pamumundok at paghawak ng armas upang ipaglaban ang kanyang karapatang mabuhay.

ITULOY ANG PEACE TALKS! 

DEFUND NTF-ELCAC! 

STOP THE KILLINGS! 

STOP RED-TAGGING! 

OUST DUTERTE NOW!

 #DefendAcademicFreedom #StopCampusMilitarization #ArtistsFightBack #HandsOffOurSchools #OustDuterteNow

Sanggunian:

https://www.rappler.com/moveph/lumad-schools-continue-to-suffer-closures-attacks-coronavirus-pandemic

https://www.rappler.com/moveph/story-of-the-nation-reasons-up-dnd-accord-matter

https://bit.ly/3qViPFv

# # #

Para sa karagdagang impormasyon:

capsorbicol@gmail.com

https://www.facebook.com/CAPBikol

Isang Buntong Hininga

Paano mo kukuhanin ang kapangyarihang naka-ugat na sa bawat salik ng lipunan? Ano ang mga hakbang para muling maibalik sa taong bayan ang kakayahang magdesisyon para sa kani-kanilang mga komunidad? Paano natin bibigyang espasyo ang sarili na pag-isipan ang bawat kapalit ng mga desisyon ng mga taong nasa kapangyarihan, gaano kalaki ang tingga na tatama sa ating katawan? Wala naman tayong pananggalang sa bawat saksak ng matatalas nilang mga dila, ang ginagawa lang naman natin ay damhin ang bawat laway na tumatalsik sa ating mga mukha.

Kailangan kaya tayo mababastusan sa kanilang laway? Kailan kaya natin masasabi na ang magaspang nilang mga dila ay dapat nang putilin? Kailangan kaya maglalabas ng loob ang mga Pilipino na magsalita bilang isang armada, at hindi magsalita para sa mga humahawak ng pedestal?

Isang malalim na buntong hininga lang naman ang bawat pangyayari sa ating bayan. Ang mga bagong naratibo na inihaharap sa atin ay palagi naman nating nilulunok. Hindi natin kayang idura ang bawat letrang ipinapasubo nila sa atin. Kung sakali lang namang kaya nating hawakan ang sundang at isaksak sa kanilang mga leeg, baka sakaling makita natin na ang bigat ng lahat ng pangyayari ay mula sa kanilang malapot na dura?

Maliban sa pagtatangka ng ilan na salagin ang bawat salita, nasa pagsalag ba ang solusyon, o kinakailangan nating makita ang dambuha na naghihintay lang na gisingin siya mula sa pagkakatulog?

Kung mayroong isang usapin, mula ito sa mas malaking usapin, at palagi itong nanggagaling sa mga humahawak ng kunwaring solusyon sa mga balakid sa pag-unlad. Ang solusyon ay aksyon, hindi ang pagtugon sa bawat salita.

Kung gusto natin ng tunay na pagbabago, sino ang dapat nating tanggalin? Ano ang dapat nating tanggalin? Palagi dapat nating tanungin kung ano ang puno’t dulo ng lahat ng mga nangyayari. Mayroong tunggalian, pero palaging nanggagaling ang suliranin sa mga taong humahawak sa galamay ng pumupusturang realidad.

Manonood na muna ako sa telebisyon ng gobyerno. Ang bawat balitang bumabaluktot sa pangkalahatang naratibo ang epektibong pumupukaw sa isip ng taong bayan. At kahit na mayroong nagpapatay ng kani-kanilang mga telebisyon, hindi pa rin natin kayang singilin ang gumagawa ng mga programa.

Isang malaking laro na maraming kuwedas, pinipitik-pitik at nilalaro-laro. Kaya’t parang sumasabay na lang ang marami sa sayaw ng pandanggo. Kahit hindi marunong sumayaw, sa huli’y mukhang gago at nagago.

Matulis ang kasaysayan, pero mas matulis ang isip ng mga taong halang ang sikmurang baluktutin ang mga pangyayari. At sa huli’y kahit na paulit-ulit nating itama ang kanilang mga sinasabi, sila pa rin ang may hawak ng huling salita. Dahil sila ang pinanggalingan ng naratibo ng may posisyon. Ang posisyon siguro ang dapat nating kuwestyunin, ano ang kapangyarihang ibinibigay ng bawat boto natin sa kanila? Sila ba ang hari ng Pilipinas, o ang hari ay ikaw bilang indibiduwal? Anong lakas ng armas, kung sa isip pa lang ay parang marami sa atin ang minamanas?

Kung ang takot nati’y madakip, ang taong bayan nama’y matagal nang naipit. Parang isang batibat na nakadagan sa ating mga dibdib, kahit ang katotohanan ay hindi na masilip.

Isang buntong hininga sa bawat pagsakay natin sa naratibo. Tayo’y mga tangang tumatawa kapag natibo. Akala natin siguro’y lumalakas tayo sa bawat bubog sa paa, at sa huli’y naghalo na ang bubog sa laman. Kaya ngayo’y hindi na makalakad, at baka hindi na rin makatayo.

Kung gayo’y isang malalim na bugtong hininga. Wala nang maisusukli pa kung hindi magsimula ulit sa wala.

May isang matandang tibak ang dumating, pinaalalahanan niya ang mga kasama namin na kailangan nilang ibalik ang mga libro sa main library dahil pagmamay-ari ng mga estudyante ng hinaharap ang mga libro doon. At natulog kami, kasama ng mga sikretong hindi ko masabi sa kanila, kasama ng mga huni ng kuliglig.


(Portrait: Alex Llorente)
Lumaki si Victoria Garcia sa Partido, Camarines Sur. Nagtapos ng BA Political Science sa University of Nueva Caceres. Kasalukuyan siyang nakatira sa Naga at nagsusulat para sa Tribuna, isang maliit na dyaryo sa Sorsogon, Sorsogon. Maaaring mabasa ang kaniyang nobela sa website ng Tribuna, pati na rin sa opisyal na Facebook Page nito. Kumonek sa kaniya sa https://www.minds.com/victoriagarcia/.