Paniningil ng Pagsusulat

Ilang buwan na akong binabangungot. Mga imahe ng mga mahal sa buhay na mamamatay sa tabi ko, rumaragasang tubig na bumabasa sa manuskrito ng isinusulat kong nobela, at ang pinaka-kinatatakutan ko ay ang mahulog sa hindi natatapos na bangin. Isinusulat ko ito, hindi para magpaalam sa pagsusulat. Hindi na ito matatanggal sa akin, hindi na rin mawawala ang mga isinulat ko. Pero pakiramdam ko ay sinisingil na ako ng sarili ko sa mga oras na sinayang ko sa pagharap sa papel na ang laman lang ay pangalan ko. Ang maliksing sulatin na ito ay para sa panimula ng taon.

Sa ilang linggo nang hindi pagpaparamdam sa kahit kanino, kahit sa mga pinakamalalapit kong kaibigan, ko naalala ang kahalagahan ng pagsusulat para sa akin noon at ang kahalagahan nito ngayon. Bilang nagsisimulang manunulat, isang tuwid na direksyon ang kinakailangan para maging isang manunulat: malathala at manalo sa mga patimpalak. Ito ang sinasabi ng mga nobelista, rerespetuhin lang ang nobela mo kapag nanalo iyan ng Palanca. Para itong middleman ng bigas na kailangang daanan ng bigas para makarating sa mamimili. Sakit sa ulo lang ang dulot sa akin ng kontradiksyon ng kahalagahan sa pagsali sa mga contest sa pagsusulat. Bakit ko isasalang ang isinulat ko sa isang patimpalak na hindi naman mambabasa ang mamimili ng mananalo? Anong kasiguraduhan ko na maiintindihan ng karaniwang mambabasa ang isusulat ko para sa mga kritiko ng panitikan?

Ilang taon rin akong tumigil sa pagsusulat bago ko ulit nahanap ang bahagi ng pagsusulat sa sarili ko. Marami sa mga hindi kilalang nobelista ngayon, ang ilan sa kanila ay nakaka-usap ko paminsan-minsan, ay hindi kilala ng akademya o kinalimutan na ng akademya dahil matagal na silang hiwalay sa mga haligi ng unibersidad. Sila ang mga manunulat na palagi kong sinasabihan na kailangan naming magsulat. Ang tunay na patimpalak ay ang pagsusulat ng mga karanasan natin kasama ang simpleng tao. Dahil sila rin ang dapat na nagbabasa ng kanilang mga kuwento. Doon magsisimula ang pagninilay sa sarili, ang pagpapahalaga sa kahalagahan ng sarili, at ang nagpapatalas sa dila ng isip na tikman o iwasan ang kahit anong salitang inihahain ng mga taong nasa posisyon.

Kaya malaki ang bahagi ng mga umuusbong na palimbagan, lalo iyong mga independent para bigyan ng pagkakataon ang kahit sinong naglalayon na malathala. Kung ako ang tatanungin, mananatili ako sa labas ng karaniwan at mananatiling nasa loob ng iba. Ang magiging malaking balakid siguro ng mga palimbagan ay ang pagpapalawig ng naaabot ng libro. Kung sakali lang magkaroon ng network sa pagitan ng mga independent publishers at independent booksellers sa Pilipinas para mabigyan ng pagkakataong maitampok ang akda ng mga umuusbong na manunulat, mas magiging madali para sa lahat na maabot ang panibagong malikhaing akda.

Ito siguro ang pinag-iisipan ko nitong mga nagdaang mga araw, sinisingil na tayo ng ating mga panulat na ilabas ang mga isinulat natin. Pero nasaan ang mga makinarya para maabot ng mga akda ng mga manunulat ang mga taong hindi naman sumusubaybay sa mga Univerisity Press, o pumapasok sa mga bookstore. Paano magkakaroon ng koneksyon ang komunidad sa mga akdang pampanitikan?

Maliban sa dapat na magkaroon ng relatability ang mga isinusulat ng mga manunulat, kailangan ring mayroong pisikal na manipestasyon ang mga naglalathala para maipadala sa komunidad ang mga malikhaing akda. Malaki rin sana ang pagkakataon kung mayroong pampublikong aklatan ang bawat siyudad at municipality sa bansa.

Mayroon na tayong mapa, natuwa nga ako nitong 2020 dahil napakarami nang lumabas na mga publishing house na ang humahawak ay hindi mga matatanda sa akademya, kung hindi mga batang manunulat na gustong baklasin ang middleman sa paggawa ng malikhaing akda. Napakarami pang bahagi kung saan tayo pupwedeng umunlad. Kaya palagi kong pinapaalala sa sarili ko na kinakailangang alamin kung ano ang karaniwan at palaging tumalon nang isang daang hakbang na mas malayo para makita kung ano pa ang dapat na gawin. Dahil ang pananatili sa nakasanayan, ang pagsanay sa sarili na gawin ang isang bagay nang paulit-ulit ay hindi nagbubunga ng pangkalahatang pag-unlad, nagbubunga lang ito ng pagpapalakas sa isang bahagi ng pagiging indibiduwal nang hindi nakikita na ang bawat pagpapalakas sa mga salik na bumubuo sa sarili ay pagdaragdag ng maaaring iambag sa komunidad.

Ang mga hinuhang ito, kasabay ng pagdating ng panibagong taon, ay isang bahagi ng gusto kong maabot sa 2021. Kung sakali na mabigyan ng oras para maipagpatuloy ang pagsusulat ng nakaparada kong nobela, inaasahan kong mailalabas na ito ngayong taon. Kung sakaling hindi naman, nawa’y maging panahon ito para sa lahat ng nangangarap na umunlad ang paglalathala sa Pilipinas na magtaguyod ng mga kone-koneksyon. Dahil wala rin naman tayong aasahan kung hindi ang isa’t isa, magsisimula ito sa isang pangarap at alam kong nakahanda tayong ilatag ang daang bakal para makarating tayo sa isang taon kung saan masasabi natin na umunlad tayo, ang ating komunidad, at ang ating lipunan.


(Portrait: Alex Llorente)
Lumaki si Victoria Garcia sa Partido, Camarines Sur. Nagtapos ng BA Political Science sa University of Nueva Caceres. Kasalukuyan siyang nakatira sa Naga at nagsusulat para sa Tribuna, isang maliit na dyaryo sa Sorsogon, Sorsogon. Maaaring mabasa ang kaniyang nobela sa website ng Tribuna, pati na rin sa opisyal na Facebook Page nito. Kumonek sa kaniya sa https://www.minds.com/victoriagarcia/.

Tagsibol ng mga ipin

Hindi sili, huy,
At sa tsupon lang yung sili.

Uulingan ang dede
O dadampian ang utong
Ng pinagpakuluan ng ampalaya

Kung gusto mo talagang umayaw. Higit
Ang bisa kung mayroon pang isa

At mas bata.
Yaman din lang

At ating itinatangi
Ang daluyan ng pait.


Nagtuturo ng mga kursong pampanitikan si Dennis Andrew S. Aguinaldo sa Departamento ng Humanidades. Naging fellow siya ng mga palihan para sa malikhaing pagsusulat: sa AILAP, UST, UP, at IYAS. Inilathala online ang kaniyang mga piyesa’t collab sa Daluyan, Gnarled Oak, hal., Kritika Kultura, , Plural, Softblow, at iba pa. (May ilang imbak sa kaniyang blog: tekstongbopis.blogspot.com.) May-akda siya ng mga aklat na Shift of Eyes at Bukod sa maliliit na hayop.

My Story: A Teenage Exchange Student in Japan, Part 3

Read the second part here.

We are currently quarantined for 14 days in a hotel in Narita as part of the government’s rules for foreigners entering Japan. Of course, the quarantine has not hindered us from delightfully experiencing Japanese culture and local sights at all. I started posting my student exchange journey on my Instagram and Facebook accounts. So far, it has engaged a lot of people. As of this writing, I’m happy to say that my two previous write-ups in my Revolt Magazine column have earned praise from my colleagues and program coordinators from AFS Philippines and Japan. Kids who want to try their luck with exchange programs are interested, too.

My school and esteemed journalists like Ma’am Eunice Barbara Novio have also given their congratulations and thumbs-ups. Consider this a short dance of joy from an aspiring writer like me. On to my story!

The Baby Foreign Correspondents

What has made an immense impact on me was meeting some fellow exchange students who also wanted to be journalists. Faiza, a participant from Indonesia, approached me after their photo-shoot in the country to discuss my article. I was surprised when she told me that she wanted to become a journalist, too, someday.

This is Faiza, a fellow journalist from Indonesia. We share the same stand about journalism press freedom, so watch out guys, we might be the one who’ll report ASEAN or APEC Summits together.

She also knows the struggle of press freedom around the world. These difficulties did not hinder her from reporting information to Indonesian households. I am glad that I met someone whom I might bump into and collaborate with in the future. It is a must to befriend anyone who is in this exchange program. You never know, maybe one of us will become a president one day and herald much-needed changes in our countries. That might be useful for a scoop or if I find myself in a bilateral meeting as an ambassador for the Philippines. The bigger your circle of international colleagues and friends, the more you learn about other countries’ customs, traditions, and culture.

I look forward to seeing Faiza publishing her articles and meeting her again at a future conference, or at an ASEAN Summit Press Center, APEC Summit, or the Olympics’ coverage. Writing about our exchange program journey is good practice for our future careers so that we might collaborate in the future.

In 10 or 15 years, I might see Faiza reporting for Indonesia at the IBCs of major events such as the ASEAN Summit, APEC Summit, or Olympics. I will cheer for her as I wait for my turn on Philippine TV.

Culture Shock?

Narita International Airport [UNSPLASH/thongzilla]

When I entered Narita, I did not experience culture shock because I already predicted what Japan’s ambiance might be like. The place was clean, and there was fresh air. What struck us the most was how cold the air was. If I am not mistaken, we landed at Narita when the temperature was hovering at about 18° Celsius. We immediately got used to the cold. My fellow Filipino participants whined last time about how hot their rooms were getting because the cold air wasn’t blowing inside. They had to turn off their heaters.

I admit that some of the exchange students are already showing early signs of homesickness. Homesickness is inescapable because we are comprised mostly of teenagers who have just been plucked from their comfort zones. Gladly, we’re all here to help each other with our homesickness. We’re trying to focus on and enjoy the four-month-long exchange program that we dreamed of and waited for a year.

We say “Sumimasen” when asking a question and “Arigatou” when saying thanks. I practice these words frequently because I wanted to start fitting in with Japanese society quickly. We discovered a language bonus when we arrived, too. Both the Filipino and the Japanese use the word “ano” as a filler while still looking for the right words during a conversation. Using “ano” while struggling to speak like a two-year-old Japanese (because of my grammar) made me feel kawaii at one point.

Disiplina, Delicadeza

What makes me respect the Japanese even more is their discipline.

As I begin my exchange program here in Japan, my country is just starting to feel the extent of the damage that Typhoon Ulysses wrought. Government negligence and the snail’s pace of government response pushed Filipinos to air their grievances online. Universities began promoting academic breaks as a form of protest.

President Rodrigo Duterte still flexes himself as a strongman during his late-night press conferences and rants about Vice President Leni Robredo’s fast response during the typhoon. Let’s not forget his misogynistic jokes. Also, NCRPO’s Debold Sinas was suddenly promoted by the President as the new PNP Chief even after his well-known blunder of breaking quarantine protocols to celebrate his birthday with his colleagues.

Filipinos defending these actions often say: “You critics always whine! Look at Japan; they don’t rant so much about their government, they always obey what their leaders say, shame on you!”

Well, guess what? The Japanese also protest!

They even put the protest in children’s films. A good example would be the renowned Ghibli Animation film, From Up on Poppy Hill, where one of the main themes is student activism. The film’s protagonists protest the demolition of the school’s old clubhouse, Quartier Latin, in preparation for Japan’s redevelopment during the 1964 Tokyo Summer Olympics.

Well, guess what? The Japanese also protest!

The main characters, Umi and Shun, first met each other during Shun’s protest at school. He wanted to tell fellow students that the Quartier Latin should be saved. Together, the students find ways of saving their school’s clubhouse.

Love | Activism. The main characters, Umi and Shun, first met each other during Shun’s protest at school.

In Japan, people protest whenever their government does not satisfy their expectations. Japan’s Twitterverse was bombarded with Shinzo Abe memes when the former Prime Minister decided to give only two facemasks per household. The Japanese people were disappointed with the initial COVID-19 plan as well.

What makes Japanese government officials different from their Filipino counterparts is once they are criticized, they work double-time to show that they still deserve their government posts. They also listen closely to public feedback, or backlash, in some cases. Whenever a public official is involved in a scandal or even if some public official makes an inappropriate statement or joke, the Japanese officials will not hesitate to apologize to the public and resign from their posts. Perhaps this is something that Filipino government officials should do.

We discussed in our online seminars here that Japan is a conformist society. Everyone must follow the rules. Following the just principles of law will stamp out these public officials with faces as thick as cowhides. Philippine officials are known for abusing their power, even the law, to get what they want. In the process, these undesirables in public and administrative positions eventually harm those below them.

The Updates!

A Japanese vending machine with all the good stuff. [UNSPLASH/fabriziochiagano]

Here are the things that I’ve realized in my first week in Japan.

Day 1: I will surely get fat during the exchange program because I keep falling for Japanese food. This has been happening since the first day I’ve arrived.

Day 2: Doing laundry with a commercial washing machine is not hard at all. But yes, Mr. Bean inflicted childhood trauma on me.

Day 3: It’s fun to see the Christmas tree, but I realize that I am no longer a kid. Celebrating Christmas is weird for me now that there’s COVID-19. Christmas this year is incomparable to how it was celebrated before.

Day 4: Nattou is not “yucky food.” Sure, the texture might be weird and disgusting in the mouth, but the taste is not bad at all. It reminds me of okra. I need to drink a lot of water after eating okra.

Day 5: Celebrating a relative’s birthday overseas is difficult, especially if the Wi-Fi back home is “God knows why they’re charging us so much, but why are we not getting good service?” I’m not so sad or stressed over the situation, but Philippine connectivity will make you regret calling folks back home.

Day 6: Vending machines are cool. I wish the vending machines back home were cool and fair to users, too.

Day 7: The Japanese made tea preparation so posh that I feel so expensive and classy while drinking tea, even if I’m a coffee person.


And that’s it! Exchange programs do change people a lot. It is not for the fainthearted, and your values and culture will always be questioned and compared day by day.

To the kids who want to try joining an exchange program, I hope you guys are mentally fit to face tremendous pressure. It will push you to your limit. However, it’s still up to you if you want to change while still under the program or stick to your comfort zones. However, if you fail to change, your mind will be closed to the more holistic side of intercultural learning.

And to the kids interested in entering the Asia KAKEHASHI Project, please remind yourself that once you enter the program, you should always do what the Japanese people expect you to be:

An Asian student that is willing to be immersed in their society. Be willing to teach the Japanese students your culture for better knowledge and understanding. Give back to your country what you learned from being in their community after finishing the exchange for the program.

The Japanese taxpayers will fund your leisure and studying here in Japan. Show them that their taxes have not been wasted.

I believe that achieving this goal would be the greatest “Arigatou gozaimasu!” that you can give Japan.

じゃあ、またね!


Micah Corin A. Salonoy is a 17-year-old 12th Grade HUMSS student of Manuel A. Roxas Senior High School-Manila. She’s a consistent honor student who finished the Acceleration Program Curriculum of Sta. Ana Elementary School and Special Science Curriculum of Manuel A. Roxas Junior High School. Salonoy became Ang Gulong’s editor-in-chief in school year 2018–2019, also becoming a two-time RSPC Qualifier (2014, 2018). Together with 17 other Filipino students, she will represent the Philippines in the third batch of the MEXT’s Asia KAKEHASHI Project. Salonoy shares her essays, commentaries, and opinion on Revolt Magazine PH and Vox Populi PH. Read Micah’s thought pieces on Medium. You can email her at mikasaronoyu@revoltmagazineph.ink.

Maskara

Libong mga nakamaskarang bilanggo
Ang siksik sa kwadradong mga piitan.
Hindi alintana ang hapdi sa higpit
Ng mga tali sa kanilang mga tenga.

Naghihintay ng kanilang sandali.

Ito’y pila sa mga
Rasyon na panugtong-buhay.
Pinagkakasiya ang iilang hininga
Na susuot sa kapal ng maskara.
May pagkakakilanlan sila:
Silang mga bilanggo,
Kung mata lamang
Ang tatanaw sa iba pang mga mata.
Mayroong mga pabulong-bulong
Baka nawawaring mga salita,
Hindi lang mahagip
Ng pandinig na kasalo
Ang ingay. Ang katahimikan
Sa hangganan; sa gitna
Ng mga lampungan na para bagang
Mayroong namalaging anghel.
Nagtitimpi sa pagnanakaw ng tingin
Ang mga nilalang sa kapwa-nilalang
Kung alin o sino sa kanila
Ang nakamaskara kahit hubad sa
Mga mukha ang maskara.


Si Anthony B. Diaz ay isang manunulat mula sa Camaligan, Camarines Sur. Ang kaniyang nobelang “Sa Ika-tolong Aldaw” ang nakakuha ng Kabulig First Book Grant. Samantalang nakasama naman siya sa mga finalist sa 2020 Premyo Valledor Prize for Bikol Novel para sa kaniyang nobelang “An mga Hawak sa Panganuron.” Siya ang tumatayong presidente ng Pagsirang Inc. , samahan ng mga manunulat at pintor sa Naga City.

Sashimi

This morning, I wrote a poem,
an elegy, with a mind of its own
a love letter for myself, my epitaph.
I am slowly filleting the body
out of the skin
beginning from the left
of an almost dead salmon
carving the cheap yanagiba I bought
at the near Japanese warehouse
horizontally angled across
its not so subtle scars
and slice into thin sliced cut
when it’s still awake
against this burgundy
blood-stained board
so he can taste better, this
is true to all animals
they taste better
when they’re hurting
while trying to wag their crucified tails
off of the nail that holds them,
circular and in the rhythm of their gills
like some kind of diabolical
ritual of dancing witches
for stirring cauldrons
to make poisons out
of daffodils and dahlias
that doesn’t smell
of my neighbors


Jeff William Acosta is a culinary student doubling up as a poet. His earlier works are in Scarlet Leaf Review – November 2020 issue (forthcoming) and The Dribble Drabble Review Issue 3, 2021 (forthcoming).

Poets on the Street

In2013, the art collective to which I belong, Pedantic Pedestrians, conducted Poetry (Re)Production, a project where we accosted strangers in public places in Baguio City to ask them of their conceptions of poetry and demonstrate these conceptions by writing a poem. The intention of the project is simple, even while also going beyond the simplicity: no longer just to literally ‘take’ poetry out into the streets, bringing them closer to the public, but to make this public concretize their idea of poetry. Members of the public are thus treated not as recipients of some finished poetic work but as potential creators of the works themselves. Further, what helped in crystallizing this intention is the common notion that literature, especially poetry, is exclusive, whether in the sense of being hard to grasp or pertaining to elevated forms of thought or confined in privileged places like schools, cafes or bookshops.

The ethnographic dimension enters once the intention has been identified. Going out to public spaces to ask people to participate in the project is hard already; even more challenging is to explain the project’s goals and detail what is expected of the participants. Yet in hindsight, I see how this process activated and expanded the sense of the “practicality” of writing—a notion which in itself is already subordinated by the view that privileges the literary text as a finished product. Borrowing Raymond Williams’ terms, the process of signification, like literary production, is emphasized more as constituted of “formal signs” and not as a “practical material activity” (Williams, 1977, p. 38). Echoing this subtle critique of formalism, Alice Guillermo underlines how form is “not a mere neutral vessel of meaning” but “a bearer of ideology” (Guillermo, 1989, p. 166) and thus can be used to both point out and participate in the contestations in society.

Going out to help ‘produce’ poetry demonstrates the practicality of writing—a corporeal evidence against the idealization of the solitary writer, dreamy and brimming with inspiration in the proverbial ivory tower. Asking strangers, ordinary people on the streets to think about their notions of poetry and act out these notions challenges the related mythologization of the specialized writer, the literary genius.

It is thus not accidental that in the early phases of the project’s incubation—one where we thought of having people ‘translate’ a canonical poem (say, from Tagalog to English, or from Tagalog to Ilokano)—the ‘canonical’ poem we chose for translation is by Virgilio Almario, a National Artist for Literature in the Philippines. Yet on the ground, already accosting people and facing prospective participants, I withdrew the translation part. I still made the participants read Almario’s poem May Mga Paslit as a kind of preparatory activity, perhaps unwittingly becoming the model from which their conceptions of poetry have been demonstrated in the poems they wrote. Being a National Artist, Almario serves as a good representative of the literary canon, the literature that is talked about in schools and universities, the literature that is often described as depicting the national condition even as it is hardly accessed by the nation’s people.

The results of the (re) productions seem to show the influence of pervasive notions about poetry in terms of being metaphorical and the themes it usually takes. One poem begins with the overt declaration, describing poetry as “matalinghaga” (metaphorical)—a declaration noteworthy for using the form of an address, prefaced by the familiar “Oh” (“Oh tulang matalinghaga”). The familiar denominator of poetic comparisons—“parang,” the Tagalog equivalent of “like” or “as” which are usually associated with the simile—is  also present. The “parang” marker is used to compare poetry to a song (“awit”)—a comparison which can be read as leading to the functions assigned to poetry: entertaining (“mapag aliw”), enlightening, instructing and emotionally uplifting (“nagbigay na munting talino/ At kasiyahan”). It would thus not be a stretch to claim that this poetic (re) production indeed approximately articulates an ars poetica, describing poetry and its perceived functions.

Another poem talks about the country, “ang bayang Pilipinas,” perhaps coming from the idea that poetry should talk about ‘serious’ or ‘significant’ matters, an assumption belied by another poetic (re) production which simply catalogs what the writer sees around the locus of encounter—Burnham Lake and Rose Garden in Baguio City. While one poem smacks of a moralizing tone, with concluding lines that exhort Filipinos to work hard (“magbanat ng buto”) and rehearse the familiar expression “ang kabataan ang pag-asa ng bayan” (the youth is the hope of the nation), the other revels in the mundane, masked by no pretty imageries. In the latter poem, a list of what is visible: people riding a boat on the lake, students and senior citizens passing the time, those who work like vendors and masseurs. It is as if the poem heeds Rain Taxi’s subtle complaint against the “inability to dissociate ‘poetry’ from the twin norms of self-expression and figuration… the continuing—and eminently marketable—idea of the poet as a flamboyant, wounded, Byronic figure chafing against the indifference of the universe” (Perloff, 2013, p. 96). The person who penned the second poem does not seem to care about the universe’s indifference; instead, he made use of this impersonal environment as the stuff to comprise his poem.    

Finally, one poetic (re)production addresses a beloved, concerns love—cued by “sintang irog” and “pag-ibig” (“dear beloved,” “love”)—another typical trait of many poems. The lover, the act of loving is associated with the senses of proximity and completeness so that conversely, not having a beloved, or not having this beloved near is equated with sadness, a negative valuation.


The preliminary thematic analysis of the three poems gathered from the ethnographic procedure can be expanded. Such kind of analysis is just one possible trajectory for interventions in the idea of the “poetic” relying on an ethnographic component. Another option is to zero in on the ethnographic encounter itself, encouraging the participants to talk about what they have created and try to relate them to notions like poetry which are often deemed in the abstract. Steadying one’s attention into that encounter—at once literary, cultural and ethnographic—can pave conditions for tackling issues that are no longer obsessed with a singular topic, i.e. poetry. Instead, a topic branches out—poetry as work, stranger as poet—links with others—poetry and institutions, writing poetry and challenging specializations—while also calling for new modes of forming knowledge and building ideas—more collaborative, more grounded.

The solitary poet might be shaking; the streets offers itself as sanctuary.


Ivan has lived in Baguio for a decade, earning his BA and MA in Language and Literature from UP Baguio and helping found Pedantic Pedestrians, a formerly Baguio-based art group, now nomadic and interested in cultural cosmetics. He maintains columns in local newspapers Baguio Chronicle and Northern Dispatch. 

May Punit ang Langit

Naiisip kita ngayon, Tala anak, gaya ng madalas. Kung gabi, pauwi sa bahay kung saan naghihintay sa aking pagdating ang iyong ina, ay napapaligiran ako maraming tao sa maingay na kalsada, ngunit hindi ito ang dahilan kung bakit ramdam ko na hindi ako nag-iisa. Hindi ka lang isang kamalayan sa paligid na nagmamasid, bagkus ay kasama kita—katabi sa paglakad o nakakandong sa akin kung punuan ang dyip (at kung hindi naman at may mauupuan pa ay nakatabi sa akin at sa aking balikat ikaw ay nakahilig).

Tahimik nating pinagmamasdan ang paglipas ng gabi.

Naiisip kita ngayon, Tala anak, gaya ng madalas. Ikaw ang kalabit ng malamig na hangin na saglit dumaragit at hahaplos sa aking balat, mahigpit ang panandaliang yakap bago ang biglang pagtalilis. Ikaw ang nakikita sa bawat pagtingala—ang unang masilayang tingkad at luningning sa itim na kumot nitong tulog na alapaap.

Palagi kong sinasabi sa sarili ko na hindi ka naman talaga nawala, sa paniniwalang naririto ka lang—nararamdaman at minamahal kahit hindi mahaplos, makita, o mahawakan.

Ngunit paminsan-minsan, hindi ito sapat upang ang damdamin ay tumahan. Lalo na kapag naiisip ko ang mga bagay na hindi na natin magagawa, at mga karanasan na hindi na nating mapagdadaanan. Hindi ko kailanman maririnig ang tunog ng iyong pagtawa at pag-iyak.

Hindi na kita mapagmamasdan habang gumigising sa umaga, o tuwing iduduyan ng antok sa magdamag. Hindi na kita magagabayan sa paggapang, sa iyong mga unang hakbang, sa pag-tungtong sa pasamano at pag-akyat sa hagdan. Kapag natuto ka nang tumakbo, hahabulin pa sana kita.

Ngayon ang hinahabol ay ang pagsilang ng gabi upang makita ang ningning ng tala. Sumakit man ang leeg ay hindi mag-sasawa sa pagtingala.

Nang ikaw ay nawala, maraming ‘sana’ ang naging ‘hindi na’—hindi lang ito, hindi lang dito, hindi ko na mabilang, at hindi ko na bibilangin pa. Maaaring kasing dami ng bawat patak ng luha na kahit ilang drum ang maipon ay hindi maaapula ang lungkot na sumusunog sa aking kaluluwa.

Wala na ang mga pagkakataon para sa mga sandali na matagal naming inasam asam na maranasan, kapiling ka.

Hindi ka pa man dumarating sa buhay namin, alam ko na isa sa mga pinapangarap ng nanay mo ay makita ka sa aking dibdib habang ikaw ay pinapatulog ko, habang maingat na hawak ang

iyong malambot na katawan. Pero ang nag-iisang pagkakataon na nahawakan kita ay noong gabing iniluwal ka sa mundo, pikit, tahimik at may pusong wala nang tibok, habang marahan kitang kinalong at idinuyan sa aking bisig, pinilit ko na manatiling nakatayo at pinid kahit ako ay naabo, nauupos, at halos panawan ng bait sa pagkakasuklob ng hapis.

Mabuti na rin at hindi ito nakita ng nanay mo, anak, dahil siguradong mapupunit ang puso niyang punong puno ng pagmamahal sa iyo, lalo’t kung ito ang magiging huling alaala na sa kanya ay iiwan mo.

Sobrang sakit noong mga sandaling iyon para sa akin, Tala. Kasi, ‘yon lang ang nag-iisang sandali natin na tayong dalawa lang. Halos walong buwan ka sa sinapupunan ng nanay mo, at alam ko, marami kayong mga masasayang sandali ng kulitan lalo na pag gising ka at nakikipaglaro—tumbling dito, sipa doon, ikot nang ikot.

Madalas, ginigising ako ng nanay mo para makita kong umuumbok ‘yong tiyan niya tuwing nagpaparamdam ka. At kahit paulit-ulit ‘yon lalo na noong second hanggang third trimester, bawat sandali ay sadyang sisidlan ng ‘di matutularang saya.

Sumagi ang lahat ng ito sa isip ko habang nasa jeep ako at nakikinig ng kanta sa Ipod. Ang tumutugtog: “Huling Sayaw” ng Kamikazee. At habang pinapakinggan ko ang bawat linya ng kanta, saglit akong naluha. Dahil ang mga pinapahiwatig ng bawat salita ay akmang-akma sa nararamdaman ko noong nandoon tayo sa isang sulok ng ospital, kung kailan ka nagpakita, at kailan tayo nagpaalam sa isa’t-isa:

Ito na ang ating huling sandali
Hindi na tayo magkakamali
Kasi wala nang bukas
Sulitin natin ito na ang wakas
Kailangan na yata nating umuwi
Hawakan mo aking kamay
Bago tayo maghiwalay
Lahat-lahat ibibigay, lahat-lahat
Paalam sa ating huling sayaw
May dulo pala ang langit
Kaya’t sabay tayong bibitaw
Sa ating huling sayaw
Di namalayan na malalim na ang gabi
Pero ayoko sanang mag madali
Kay tamis, kay sarap
Ngunit ito na ang huli
Kailangan na yata nating umuwi

Nakakagulat na ganoon kadali magbago ang pagtingin sa isang awit. At habang patuloy ang indayog ng himig, ang bawat patak ng titik, muli at dahan-dahan, ako ay ibinabalik. Sa lugar na iyon, dalawang buwan na ang nakakalipas ngayon. Matagal man ang animnapung araw, ramdam pa rin ang tarak ng punyal na hanggang ngayon ay nakabaon.

Naaalala ko ang pagsabog ng luhang bumaha’t nangilid habang nakita kita, kalong ng doktora, unti-unting papalapit. Naaalala ko ang iyong bigat sa aking braso, at ako nakatingin lamang sa iyo, habang pilit kong nilalabanan ang dahan dahang pag gunaw at pag guho ng aking mundo, dahil noong mga sandaling iyon hindi ko na alam kung ano ang gagawin ko. Ginawa namin ang lahat pero sa huli, nagkulang pa rin ako.

At naalala ko noong biglang mawalan ng malay ang iyong ina habang siya at papatayo, ilang oras lang matapos ang operasyon, at ang tanging iniisip ko habang pilit siyang itinatayo at ginigising ay ito: hindi ko kakayanin kung iiwan niyo akong mag-isa.

Ganoon na lang ang takot. Ganoon na lang ang pangamba. Naupos na ako ng takot sabay ng pagkapagod sa pangungulila. Ni hindi ko inakala na makikita ko ang sarili na ganoong kahina. At ilang gabi rin mula noon, ako’y nagigising sa gitna ng pagtulog (kung dadalawin man ng antok), at sa mga ilang saglit, wari ko ba’y ang mga nangyari ay isa lamang mapait na bangungot.

Naiisip kita ngayon, Tala anak, gaya ng madalas. At kahit ilang araw na ang lumipas nagdudulot pa rin ng luha sa mata ang pagdalaw mo sa aking ulirat. Ngunit ayokong magtapos sa mga katagang “kung saan ka man naroroon,” kasi alam ko kung nasaan ka—nandito, sa puso at isip ko, ng nanay mo, at ng lahat ng tao na tumangis sa iyong dagling pag alis, ngunit patuloy pa rin na nagmamahal sa iyo.

Naiisip kita ngayon, Tala anak, gaya ng madalas.


Nathaniel T. Dela Cruz is a 41-year-old freelance writer. Siya ay anak ng lumang panahon.

Biyaheng Butanding

Maraming tawag sa kanya. Pero para sa amin ni TonTon, Nanay ang pinaka-mainam. Len- Len ang tawag sa kanya ng mga kapit-bahay namin. Iyon kase ang palayaw ni Nanay: Len-Len para sa pina-ikling Krystaline. Ate Len naman at tawag sa kanya ng mga batang hinahatid niya sa pagpasok. Pero sa mga kasama niyang drayber ng serbis sa eskwelahan, Pare at ‘Tol ang tawag ng mga ito sa kanya. At sa mga ibang hindi nakakakilala, Tomboy naman ang sinasambit sa likuran niya.

            Kailanman ay hindi tinago sa amin ni Nanay kung ano siya. Madalas lang niyang sinasabi sa amin na baka namali lang ang naibigay sa kanyang katawan. Dahil kahit pambabae ang katawan nito, lalaking-lalaki daw ang puso at isip niya. Sa totoo lang, hanggang ngayon, ay hindi ko pa din ito naiintindihan. Pati ang parte kumbakit kailangan nilang maghiwalay ng bahay ni Tatay. O kumbakit drayber siya ng serbis sa eskwelahan. Maging ang kumbakit ni minsan hindi ko siya nakitang naka-bestida at lipistik gaya ng mga ibang Nanay. Pero ang alam ko, si Nanay ang pinakamaganda, pinakamasipag, at pinakamahusay na Nanay sa buong mundo.

            Dahil mag-isa na niya kaming tinataguyod ni TonTon walang tigil sa pag kayod si Nanay. Araw-araw niya kaming hinahatid-sundo kasama ng sineserbisan niyang mga bata sa eskwelahan gamit ang naipundar nilang dyip ni Tatay.

            Kapag tanghali naman dali-dali si Nanay ng pagluto ng ulam para pambeta sa mga kapwa niya drayber at maging sa mga naghihintay na Nanay sa eskwelahan. Hanggang sa pag-uwi, magluluto pa din si Nanay ng ulam pambenta naman sa mga kapit-bahay.

            Ito ang pinaka-paborito kong oras. Ilalabas naming dalawa ang malaking mesa sa tapat ng bahay at maghihintay ng mga bibili habang tinutulungan ako ni Nanay na gumawa ng mga takdang-aralin.

            Madalas, pagtapos  na kami sa mga gawain, at paubos na ang paninda, uupo kami sa dyip ni Nanay at mangangarap kung saan-saang lugar  kami  pwedeng dalhin ng dyip niya. Minsan iniisip naming namamasada kami sa kagubatan. Pasahero namin ang mga leon at usa habang kundoktor namin ang isang elepante. Kukunin ng mahabang ilong nito ang lahat ng bayad ng mga sumasakay habang tinuturuan ni Nanay na magsabi ng “para” ang pamilya ng mga unggoy.

            Minsan naman, nasa disyerto kami. Tumatalbog-talbog kami ni Nanay sa alon ng mga buhangin.Kapag nauuhaw, pipitas kami ng dahon ng cactus at sabay na iinom habang kumakaway sa mga kamelyo.

            Minsan naman, nagiging sabmarino ang dyip namin.Binabaybay naming dalawa  ang ilalim ng dagat kasama ng mga isda at butanding. Whalesharkdaw ito sa Ingles sabi ni Nanay. Pagkarinig nito, napaisip akong bigla.

            “Nanay,” ani ko.” Ano po ba ang butanding,balyena po ba iyon o pating?”ang tanong ko sa kanya.

            “Anak ang butanding ay butanding. Pating man siyang ipinanganak, may mga katangian din siyang sa balyena”, ang sabi niya sa akin.

            Isang hapon habang nililigpit ni Nanay ang mga pinagbentahan, umakyat ako muli sa aming dyip.  

            “Beep Beep! Nanay, sakay na!” ang palarong bati ko sa kanya, habang ginagalaw-galaw ang manibela at pinipindot-pindot ang busina.

            “Saan ba tayo pupunta ngayon?” ang tanong ni Nanay sabay sabit sa likuran ng dyip.

            “Sa mga bituwin po! Mamimitas tayo ng kaunti para hindi na tayo kailangang magbayad ng ilaw. Ay hindi, maraming marami pala! Para ang bahay natin ang pinakamaningning sa Los Banos!” buong pagmamalaki kong sabi kay Nanay.

            “Talaga?” nakangiting tanong ni Nanay. Alam kong nangangamba na naman siya sa mga bayarin. ” Kumuha na din tayo ng mga ulap para gagawan ko kayo ng cotton candy ni TonTon.” dagdag pa niya at tinabihan na niya ako sa harapan ng dyip habang inaayos ang nakapusod niyang buhok.

            “Kapit, Nanay.Paakyat na tayo! Brum brum brum!” ang sigaw ko.At ilang saglit lang nasa langit na kami. Naglabas si Nanay ng kunwa-kunwariang sako at dahan-dahan kaming namitas ng mga bituwin sa kalawakan. Nakaparaming mga bituwin! Dahan-dahan ako sa pagpihit ng manibela at paghila ng kambyo ng dyip habang umaabot si Nanay ng mga bumbon ng mga ulap. Nang madami na itong nakuha, naglabas siya ng kunwaring bote sa bulsa niya.

            “Ano po iyan?” ang tanong ko sa kanya.

            ” Asukal.Nagugutom na ako e.” Pabirong sabi ni Nanay, habang kunwaring binubudburan ng asukal ang mga ito. Iniabot niya sa akin ang kalahati, at sabay kaming kumagat nang pagkalaki-laki.Sunod-sunod si Nanay sa pag-abot at pagkain ng mga inasukalang ulap. Kaya’t tawang-tawa kami nang bigla siyang dumighal. 

            “Baka ibigay ko nalang sa’yo ang hapunan ko ngayong gabi.Busog na busog ako!” ang sabi ni Nanay habang hinihimas-himas ang tiyan niya.

            “Si Nanay, talaga!”  ang sabi ko. At ipinihit ko na ang manibela pauwi sa aming bahay.

            Bago bumaba ng dyip, hinawakan ni Nanay ang aking balikat.

            “Kinausap ako ng Titser mo kanina.” ang sabi niya. Mahinahon siya ngunit mababakas ang lungkot sa tinig nito.

            “Po? Bakit daw po?” bigla akong kinabahan. Dumiin ang kapit ko sa manibela.

            “Nangalmot ka daw ng kaklase?” tanong niya sa akin. Iyon lamang at bigla na akong napaiyak.

            “Ang sabi po kase ng Edwin na iyon. Tomboy din daw po ako kagaya niyo.” Ang sumbong ko sa kanya sa gitna ng singhot at iyak. “Tapos hinampas po niya ako ng walis kase daw madumi daw po ako. Hindi daw po ako normal.” Niyakap ako ni Nanay ng buong higpit nang marinig ito.

            “Bakit ka kase ganyan, Nanay?”panunumbat ko sa kanya. Hinihintay ko siyang sumagot sa tanong na kailanman ay hindi namin tinanong ni TonTon. Sa mga araw na palihim akong nahihiya sa tuwing tinatawag siyang Pare ng mga kasama niya. O nung minsang marinig ko ang isang Tatay na nagsabing hindi na ipahahatid-sundo sa kanya ang anak dahil baka mahawa niya ito ng ka-tomboyan. Iyak ako nang iyak habang hinahaplos ni Nanay ang buhok ko. Sa bawat paghaplos niya, naririnig ko din siyang suminghot.

            “Pasensya ka na anak. Pero hindi ko kailanman kinahihiya kung ano ako. Masakit para sa akin na pati ikaw ay nadadamay.”Hinalikan ako ni Nanay sa ilong. “Hindi ka marumi,anak. Busilak ka dahil bukas ang puso mo sa mga kagaya ko. ” ang sabi ni Nanay.

            “Bakit di ka nalang gumaya sa ibang mga Nanay?” ang tanong ko ulit sa kanya.

Tiningnan ako ni Nanay ng taimtim. “Iyon ba talaga ang gusto mo, anak?” Tanong niya sa akin.

            “Opo” buong tapang ko namang sagot. Hindi ko na inisip kung magagalit pa siya sa akin. Basta ang alam ko, ayaw ko nang matukso ng mga kaklase ko o masabihang magiging tomboy din ako.

            Tahimik  akong binitiwan ni Nanay. Tahimik din siya hanggang pagbaba ng dyip at habang nililinis niya ang mga paninda namin. Wala siyang imik nang magluto ng hapunan, hanggang sa makakain at makatulog kami ni Tonton.

            Kinabukasan, nagulat ako nang makita ko si Nanay.  Nakalugay ang hanggang beywang niyang buhok. May pahid din ng lipistik ang kanyang mga labi.  Ngunit ang pinaka-nakakagulat sa lahat ay ang suot ni Nanay. Kupasin man ang manggas, maganda naman ang burda ng bulaklakin niyang berdeng bestida. Imbis din na rubbershoes, sandalyas ang panyapak ni Nanay.

            “Sa inyo po pala ako nagmana ng alon-alon na buhok, Nanay.” nakangiting sabi ko sa kanya. Imbis na sumagot, kinuha ni Nanay ang bag ko , ang susi ng dyip at ang bote ng tubig na inihanda niya.

            “Hihintayin nalang kita sa labas.Huwag ka nang magtagal, nandun na si TonTon.” ang sabi niya sa akin.

            Ngayon ko lang nakitang ganoon si Nanay. Dati-rati, sabay kaming nagdadala ng baon at bag ko sa dyip. Nagbibiruan din kami at lagi akong may halik sa pisngi sa umaga habang tinitirintas ni Nanay ang buhok ko. Ngayo’y nakapatong na lang ang suklay, headband, at pang-ipit ko sa hapag-kainan. Naalala ko ang lambingan namin ni Nanay:

            “Kahit Grade 3 ka na, susuklayan pa din kita. Susuklayan kita hanggang kaya pang humawak ng suklay ng mga kamay kong ito.” Pagkasabi noon, pupupugin ako ni Nanay ng mga halik.  Naputol ang pag-iisip ko sa busina ni Nanay. Dali-dali akong nagsuklay at isinilid sa bulsa ang pang-ipit ko ng buhok. Muntik ko nang makalimutan ang baunan ko na nakapatong din sa mesa. Dali-dali ko din itong sinukbit sa balikat ko at patakbong tumungo sa jeep habang nagsusuot ng headband.

            “Tabingi ang headband mo,” ang sabi sa akin ni Nanay nang sumakay ako sa unahan ng  dyip. Hindi ko na kase naayos sa pagmamadali ko. Hindi pa din ako kinibo ni Nanay habang nanunundo ng mga bata sa kani-kanilang mga bahay.

            “Psst Ate, ang ganda pala ni Nanay, ano?” ang bulong sa akin ni TonTon.

            “Maganda talaga si Nanay.” ang sabi ko habang nakatingin sa maamong mukha nito.

Nilakasan ko nang kaunti ang boses ko pero hindi pa din niya ako pinansin.

            “Bakit di na siya nakikipagbiruan sa atin?” ang tanong ulit ni TonTon.

            Gusto ko mang sagutin ang tanong ng kapatid ko, hindi ko din alam ang sagot. Ang alam ko lang gusto ko ulit makitang masaya si Nanay nakalugay man o nakapusod ang buhok niya.

            “Ang ganda mo naman ngayon, Len.” bati ng isang Nanay sa kanya habang sinusundo ni Nanay ang anak nito. “Magpasalamat ka kay Ate Len sa pagdala ng bag mo.” dagdag pa nito.             “Salamat po, Ate Len.” ang sabi ng bata. Nginitian siya si Nanay at sinabing walang anuman. Kung sa dati iyon, guguluhin pa ni Nanay ang buhok ng bata at kikilitiin ang kilikili nito. Pero ngayo’y ibang “Ate Len” ang kasama namin. Hindi siya yung dating nakangisi at bumabati ng Magandang Umaga habang nagpapagpag ng pantalon. Hindi din ito yung dating nangangaral sa amin na huwag makulit kay titser kung hindi ay sa bubong ng dyip niya kami isasakay. At mas lalong hindi ito yung dating maingay na Ate Len na binibiro ang lahat ng nakasakay sa dyip niya.

            Ang kasama namin ngayon ay ibang tao. Kamukha lang siya ni Nanay. Ngayon naisip ko habang tinatahak na namin ang eskwelahan, kung paano ako nagkamali. Hindi ko pala dapat hininging magbago si Nanay dahil wala pala sa lipistik o bestida ang pagiging mahusay na ina. Maluha-luha ako nang makarating kami sa eskwelahan at bumaba na sa dyip. Nagmamadaling nagpaalam sa amin si TonTon para makipaglaro sa mga kapwa niya Grade 2.

             Hinintay ko naman si Nanay habang nagbababa siya ng mga bag sa dyip niya.Gusto ko kase sana siyang kausapin at humingi ng paumanhin.Nang nasa huli na siyang bag na binababa,napansin kong naglapitan ang ilang kasamahan niyang mga drayber.

            “”Tol? Ikaw ba ‘yan? Ang ganda mo naman ngayon!” ang sabi ng isang drayber.

            “Oo nga, ang seksi mo pala, pare! Bakit tinatago mo ang beywang mo?Meron ka pala nun”ani isa, akmang tatapikin ang beywang ni Nanay. Pinigilan naman siya ni Nanay at tinapik palayo ang kamay nito.

            “Tumigil nga kayo!” ang sabi ni Nanay. Nakangiti man ito, alam kong hindi komportable si Nanay sa mga naririnig.

            “O, anak, umakyat ka na. Baka mahuli ka na sa klase mo.” ang sabi niya sa akin.

Iaabot pa lang niya sa akin ang bag ko nang may bumati na naman sa kanya.

            “Hi Miss Beautiful, pwede bang makipagkilala”, ang sabi ng isa pang kasamahan niyang drayber habang inaabot ang kamay nito kay Nanay.

            Sa galit ko bigla kong kinagat ang kamay ng lalaking iyon. “Huwag niyong kausapin ng ganyan ang Nanay ko!” sigaw ko sa kanila.

            Napalayo sa sakit ang lalaki. Pati si Nanay ay nagulat din. Iniabot ko kay Nanay ang pang-ipit ko ng buhok. Nakangiti niya itong kinuha sa akin at ipinuyod ang buhok niya.Pinahi din niya ang kanyang lipistik.

            “Sabi ko naman kase sa inyo tumigil na kayo e.” ang sabi sa kanila ni Nanay.

            “Pasensya na,Len. Katuwaan lang naman e.” ang sabi ng lalaking kinagat ko. “Pasensya ka na din, Neneng. Natutuwa lang talaga kami sa Nanay mo. Hindi na kami uulit.”ang dagdag pa nito.

            Tawa nang tawa si Nanay at hinila ako papalapit sa kanya.

            “Ito talagang anak ko.” ang sabi niya sa akin habang pinupupog ako ng mga halik sa magkabilang pisngi. ” Pumunta ka na sa classroom mo, huli ka na.”

            “Opo, Nanay.”ang sabi ko sa kanya. At tumakbo na ako papalayo. Tinanaw ko ulit si Nanay bago ako tuluyang pumasok sa klasrum namin. Wala pa naman si titser kaya sumilip muna akong muli sa kanya. Alam ko na ang susunod na gagawin ni Nanay. Uuwi na ito para magluto ng ulam na pambenta sa tanghalian.

            “Anak ng Tomboy, Anak ng Tomboy”. Panunukso na naman sa akin ni Edwin.

            Nginitian ko lang si Edwin at binelatan. Oo nga at Tomboy si Nanay at kakaiba siya sa mga ibang Nanay ng mga kaklase ko. Pero para sa akin, siya ang pinakamasaya, pinakamabait, pinakamaganda, at pinakamahusay na nanay sa buong mundo.     


Genevieve Soriano Aguinaldo is a mother to four children. She is currently under the MA Language and Literacy program of UP Open University. Her works appeared in {m}aganda magazine, Sunday Times, The Fib Review, and Shot Glass Journal.

Tungkol sa Kalamidad

Pinapanood kong mag-unahan sa pamamangka ang mga bata sa amin. Magsisimula sila sa dulo ng isla at magtatapos sa pantalan ng Guijalo. Ginagawa ko rin iyon noon, naglalagay kami ng bato sa loob ng bangka para pampabigat at pambalanse. Tatlong tao ang kasya sa isang maliit na bangka, dalawang nagsasagwan sa harap at likod, at may naka-upo sa gitna. Kapag halos walang alon sa dagat, makikita mo ang mga isda sa ilalim ng tubig. Sumisisid ang mga kaibigan ko pero hindi ko magawang bumaba sa tubig. Kaya kong magsagwan pero hindi ko magawang sumisid. May takot ako sa pagkalunod, siguro dahil sa napakaraming karanasan ko sa bagyo. Humahagupit ang alon sa Guijalo kapag may bagyo, naalala ko pa noon na nakikita pa naming paparating ang bagyo mula sa malayo. Kumikislap-kislap ang ulap at bumubuhos sa malayo ang ulan na parang makinis na kurtina. Pumapanhik ang lahat ng tao sa pinaka-mataas na simbahan ng Buenviaje. Hindi lang sumisipol ang hangin sa amin, humihishis ito na parang libo-libong mga tiktik sa bubungan. Kapag natapos ang ulan, bababa kami para tingnan ang naging pinsala sa mga bahay. Sa Guijalo, palaging nagsisimula ang mga tao, dapat handa kami sa tag-araw dahil dito dumarating ang mga turistang manggagaling sa San Jose. Sa mga panahon rin na ito kami nakakabawi sa mga nawala nung tag-ulan.

Kapag binibisita kami ng bagyo, masuwerte nang maambunan ng kaunting tulong. Walang malalaking tao ang nakatira sa amin, wala ring malalaking bahay. May ilan-ilang mga magagandang bahay, pero nananatiling payak ang pamumuhay sa amin. Ang sakit lang ng ulo ng marami sa mga taga-Guijalo ay mga kabataang pasaway, pero ano nga namang aasahan mo sa mga taong namumulat sa kakulangan ng kalayaan at kakulangan sa kakayahang makaabot ng pangarap. Sa amin, suwerte na ang mga taong makalabas sa Guijalo, nabubuhay ang mga tao sa araw-araw. Iyon na siguro ang pinaka-kakaiba sa amin, mas inuuna ang pangangailangan ngayon kaysa sa pangangailangan sa susunod na mga tao. Kapag masyadong malayo ang pinaghahandaan, maraming mga pangyayari sa araw-araw ang hindi mabibigyan ng tugon.

Nag-aalala ako ngayon sa mga taga-Guijalo, ilang taon na rin akong nakatira sa Naga at itong nagdaang mga bagyo ang pinaka-malalang naranasan ko. Kumusta na kaya ang mga bahay malapit sa dagat? Kumusta na kaya ang mga kaibigan ko doon? Siguro’y wala pa rin silang kuryente, wala pa ring signal. Baka nga nasira rin pati ang kaisa-isang barkong dumadaong sa Guijalo, kaya wala pa ring makapagbigay ng balita sa akin.

Kapag hinanap ko ang gobyerno pagkatapos ng mga kalamidad, hindi ba’t parang huli na ang lahat para bigyan ng aksyon ang mga nasalanta ng baha, ang mga buhay na nawala, at ang mga bahay na nasira? Palagi kong naririnig ang paghahanap ng mga tao sa gobyerno, nand’yan lang sila, ang palagi kong tugon. Palagi naman silang nand’yan. Mas matitibay ang mga bagay nila kaysa sa atin, dagdag ko pa.

Pero bakit sa tuwing may kalamidad, hindi tayo nagiging handa. Hindi tayo nagtatanda sa dinami-dami ng bagyo, lindol, at kung anu-anong pagsubok na dumadaan sa Pilipinas?

Sa tingin ko, hindi ito usapin ng presensya ng estado. Nabubuhay ang taong hindi nakakatanggap ng kahit anong tulong sa gobyerno. Pero tungkulin ng gobyernong ipaabot sa tao ang serbisyo dahil lahat tayo ay nagbabayad ng buwis. Napakalaki ng pera ng estado, araw-araw silang nakakatanggap ng buwis mula sa mga binibili ng tao sa palengke hanggang sa mga luho katulad ng casino. Hindi mauubos ang pera ng estado hangga’t mayroong mga gumagastos ng kanilang pera, hangga’t mayroong mga negosyo at hangga’t mayroong trabaho.

Sa ilang taon kong paglilingkod sa ilalim ng gobyerno, masasabi kong baliko ang tingin nila sa paggastos. Maliban sa pagtitipid ng pondo, kinakailangan rin nilang gastusin ang pera ayon sa mga pamantayan na ibinigay ng mga nasa itaas. Kaya kahit na nakikita ng ilan na kinakailangan ng pagpapatayo ng mga evacuation centers, hindi iyon agad puwedeng gawin dahil kinakailangan pa nitong dumaan sa burukrasya, sa mahabang debate tungkol sa paggastos, at kung saan makakatipid ang gobyerno.

Masalimuot ang nangyayari sa Pilipinas, napakaraming sakuna ang matagal na dapat nating napaghandaan, ilang ulit na rin namang binabanggit na palaging dinadaanan ng bagyo ang Pilipinas, na nasa bahagi tayo ng mundo na palaging nililindol. Kaya habang nakikinig sa radyo tungkol sa paghahanap ng mga tao sa presidente ngayon na kakadaan lang ng mga bagyo sa Pilipinas, hindi iyon ang pinaka-tumpak na pagharap sa mga nangyayari. Ang dapat nating pagsingil ay ang paggastos sa pera ng taong bayan na naka-tuon sa mga pangnagailangan natin ngayon at sa mga susunod pang mga tao. Hindi mauubos ang bagyo, pero pupwedeng gumawa ang gobyerno ng mga lugar kung saan magiging ligtas ang mga tao, pupwedeng makipag-usap ang gobyerno sa mga siyentista kung paano maaagapan ang baha. Pupwedeng bumuo ang gobyerno ng mas mabilis na pag-uusap sa pagitan ng mga institusyon, ng mga bayan, ng mga ahensya ng gobyerno para mabilis na makatugon sa kalamidad.

Ang pinaka-kailangan natin ngayon ay hatakin ang gobyerno na bigyan ng kakayahan ang bawat lugar na tumugon sa mga kalamidad. Dapat ngayon pa lang, alam na natin ang kahalagahan ng buhay at kung ano ang mga bagay na makapagliligtas sa atin sa mga darating na sakuna. Sa pagpapahalaga natin sa isa’t isa natin masisimulan na maitama ang pagsingil sa gobyerno, hangga’t hindi natin sila nasisingil sa kung ano ang dapat nilang gawin sa pera, mananatili silang hiwalay sa mga hinaing natin at patuloy sila bibili ng mga gamit pandigma na hindi naman natin nagagamit sa mga oras na pinaka-kailangan natin. Ang delusyon ng estado ay delusyon rin ng taong-bayan sa kanilang sarili.

Hinihiling ko na lang na sana, nakapagsasagwan na ulit ang mga nasa Guijalo. Sana sa hinaharap, hindi na nila kailangang magsimula ulit, dahil ang gagawin na lang nila ay magpatuloy. Dahil naingatan nila ang isa’t isa, at dahil ibinigay ng estado ang pangangailangan ng bawat lugar, batay sa mga karanasan nito sa kalamidad. Totoo na magsisimula ang pagbabago sa sarili, magsisimula ito sa pananaw o kung paano natin titingnan ang mga nangyayari, kung ano ang dapat nating gawin at kung ano ang dapat nating singilin sa gobyerno.

Kapag alam na natin kung ano ang halaga natin bilang mga indibiduwal na kinukuhaan ng buwis, doon natin malalaman na araw-araw na gumagawa ng paglabag ang gobyerno sa mga dapat nitong pinaglilingkuran.


(Portrait: Alex Llorente)
Lumaki si Victoria Garcia sa Partido, Camarines Sur. Nagtapos ng BA Political Science sa University of Nueva Caceres. Kasalukuyan siyang nakatira sa Naga at nagsusulat para sa Tribuna, isang maliit na dyaryo sa Sorsogon, Sorsogon. Maaaring mabasa ang kaniyang nobela sa website ng Tribuna, pati na rin sa opisyal na Facebook Page nito. Kumonek sa kaniya sa https://www.minds.com/victoriagarcia/.

Calamansi

Father needed an extra set of hands to harvest some calamansi in one of our gardens at home, so I went with him like any good son would do.

Until now, I can’t tell how tall the tree really is. Typhoon Yolanda nearly uprooted the calamansi tree when it ravaged the country all those years ago. I lived in Jeddah, Saudi Arabia back then, so all I knew were Leyte’s photos, fractured and broken vignettes of what Leyte was, including stories from my brother and late paternal Lola who lived with him at the time. In short, my recollection of the terrible ordeal was nothing short of an experience that was twice removed from my reality.

“We had to use pails to keep the flood from entering our home,” Kuya said, narrating what happened the day the typhoon hit the Philippines. “But, because of the torrential rains, water rushed into our home.” It was not as bad as the rest of the country; both he and Lola lived in our family home in Biñan, Laguna.

Kuya worried that our calamansi tree would no longer bear fruit, much less live in its poor state, but it remained alive to his surprise (and Lola’s). It withstood the storm. The calamansi tree—our very own Leaning Tower of Pisa—lived through one of the worst typhoons in the history of mankind.

So, it continued living and bearing fruit. Robins had made it into a home along with colonies of red ants, which explains the swelling, itchy bites on our arms and legs whenever we tried picking calamansi for our meals.

“Watch your step,” Father cautioned me. “There are seedlings over there.” He and my mother busied themselves by planting more seedlings in the garden in the past few months, a result of the lengthy nationwide lockdown caused by the pandemic.

I had to carefully skip over mounds of black soil to stand next to the tree. Its breadth was like an outstretched arm with long, crooked fingers, leaning against our pointy white fence. The tree looked tired, exhausted even.

My father didn’t bring the ladder, which we kept in our storage room. Instead, he got a long, steel pole. The calamansi nearest to the tree’s trunk were unripe and too small to pick, so he stepped on the ledge of our fence to reach the tree’s higher branches. He proceeded to thwack branch after branch with it. It was an unusual method, I know.

He nudged me to pick the calamansi as they fell on the ground. This left me very confused as some of the overripe ones had already fallen beforehand; they looked yellow with tinges of green left in them, similar to what I had to collect. They all got mixed up and addled me to no end.

Like a teacher with a long ruler, my father ended up gesturing to me with his long pole to locate the calamansi I was supposed to pick. Mother came to my aid, bringing with her a strainer to use as a basket of sorts. She took over the pitiful job I started and sent me away.

Later, for lunch, I learned about why we had to pick calamansi in the first place. Mother had planned to make calamansi juice. The meal, which consisted of roasted fish and boiled camote leaves, was a hearty one, and we all washed it down with iced calamansi juice. It looked copper or bronze in the glass pitcher. The ice tinkled as we were served the juice.

As sour as it was, I couldn’t help but notice how sweet it had become. We ran out of honey months ago. That much I knew. There could only be one other reason why it tasted the way it tasted:

Mother may have used sugar to sweeten it instead.


Hezekiah Louie Zaraspe is currently finishing his M.A. in Creative Writing at the UST Graduate School. He teaches language and literature classes at Miriam College Nuvali. His short stories, “Private Mirage” and “Nirvana”, have been featured by Miriam College’s “Bukad”. His poems have been published by Revolt Magazine. UP Manila’s forthcoming anthology, “Locked Down, Lit Up: An Anthology of Creative Work in a Time of Quarantine”, will feature his flash fiction piece, “Sleep is a Truce, Dreams its Succor”. Inquirer published his first essay in Filipino, “Pagbili ng barbecue, paglunok ng katotohanan”.